16. Nha Rúi và Tầm Dang

Nhà Nha Rúi và nhà Tầm Dang cùng ở chung trên một quả đồi. Tuy là người dưng nước lã, mà cha mẹ Nha Rúi và Tầm Dang thân nhau như anh em ruột thịt. Bấy giờ, đường lên trời còn dễ đi. Trâu còn to con, hạt thóc lớn như hạt bắp. Mặt đất thưa người ở, nên cha mẹ Nha Rúi, Tầm Dang vỡ được rất nhiều ruộng. Cả hai nhà đều no cơm, lành áo. Bỗng nhiên, cha mẹ Nha Rúi, Tầm Dang cùng nhuốm bệnh một lúc, rồi cùng chết một ngày. Thấy Nha Rúi, Tầm Dang còn nhỏ, bọn chủ làng tranh nhau cướp hết đất đai, cửa nhà của hai em, Tầm Dang phải đi ở đợ kiếm cơm. Nha Rúi thì được hàng xóm nuôi mỗi người một bữa.

Tầm Dang ở nhà chủ làng đã mười năm. Ngày phơi gió đồng, đêm hóng gió bãi, da Tầm Dang đỏ như mật, sức vật ngã trâu tơ. Nha Rúi cũng đã lớn. Tuy làm lụng vất vả, chân lấm tay bùn, nhưng người nàng vẫn trắng đẹp. Tóc dài chấm gót, môi đỏ như son. Bà con trong làng vẫn trầm trồ khen nàng :

- Nó như cái ngà voi lấm bùn. Rửa sạch nó đẹp hơn vàng hơn ngọc.

Nha Rúi được nhiều chàng trai con nhà thừa ăn, đủ mặc hỏi làm vợ. Nhưng nàng chẳng thuận lấy ai, tính chỉ thích làm thân với Tầm Dang. Rồi trong một đêm trăng sáng, giữa mùa lúa trổ, Nha Rúi và Tầm Dang trao cho nhau mỗi người một nắm tóc, hẹn lấy nhau làm vợ chồng. Trước khi về ở chung nhà, hai người cùng lo cơm lo áo. Tầm Dang bán hết thóc, lấy tiền lên trời mua một đôi trâu. Nha Rúi ở nhà vỡ một mảnh đất hoang chờ Tầm Dang mua trâu về cày bừa. Chẳng may Tầm Dang vừa lên đến trời thì trời nổi bão, gió thổi rất mạnh, nước trút xuống rất lớn. Nhà nào chắc thì đổ vách, sụp nền. Các nhà yếu thì đều bị nước cuốn đi, chiếc thang lên trời cũng bị nước xô đổ. Vì vậy Tầm Dang không về được.

Không có trâu, không có người cày, Nha Rúi phải bỏ mảnh đất vào ở đợ cho nhà giàu kiếm ăn. Nhà chủ Nha Rúi có mười cô con gái. Cô nào cũng ham làm đỏm tham ăn mà lười. Chỉ có việc nấu cơm, rửa bát mà tị nhau, cãi vã suốt ngày. Từ hôm Nha Rúi đến ở việc gì các cô kia cũng đùn cho nàng, lại còn tranh nhau bắt nàng thêu khăn, búi tóc, nhuộm móng tay. Nha Rúi không thể làm hết bằng ấy việc. Được lòng người này thì mất lòng người kia. Những cô không sai được Nha Rúi quay ra đánh mắng, chửi bới nàng. Nha Rúi không ở được với lũ con nhà giàu hỗn xược. Nàng trở lại mảnh đất cũ, mang theo nửa thúng cám, một con dao, một quả trứng gà và một nắm hạt bông. Nha Rúi cắt cỏ làm một cái lều để ở. Buổi sáng nàng đi phát rẫy, buổi chiều đi hái rau rừng ăn thay cơm. Còn quả trứng gà và nửa thúng cám thì để dành phòng khi nắng mưa, đau ốm. Phát được mảnh đất, Nha Rúi đem nắm hạt bông ra trỉa. Không hiểu sao, trỉa bằng ấy hạt bông mà chỉ lên có mỗi cây. Nha Rúi sợ cây bông chết mất giống, nên mỗi ngày tưới cho nó ba lần, mỗi lần sáu bầu nước. Lúc nhỏ, tuy mồ côi nhưng Nha Rúi còn được ở trong làng được nghe tiếng nói, tiếng cười của những người hàng xóm láng giềng. Nay xung quanh nàng chỉ có tiếng chim hót, để kêu nên càng mong ngóng Tầm Dang.

Một đêm trăng sáng, Nha Rúi nhìn lên trời, thấy Tầm Dang vác cuốc đi tháo nước ruộng. Nha Rúi vừa vẫy vừa gọi, mà Tầm Dang không nghe tiếng. Nàng vụt chạy lên đỉnh cao, đứng gọi với theo. Tầm Dang cũng không hay biết gì. Nàng buồn bã trở về, thấy quả trứng gà vui trong thúng cám đã nở ra một con gà trắng. Cây bông cũng đã ra mấy quả đầu mùa. Nha Rúi coi những vật đó như bầu bạn. Đêm sau, trăng vẫn sáng Nha Rúi lại thấy Tầm Dang vác cày, dắt trâu, ra đồng. Nàng liền hái mấy quả bông vừa nở đem kéo chỉ chia làm đôi : một nửa để nguyên làm màu trắng ; một nửa cắn móng tay lấy máu nhuộm làm màu hồng và cắt một nắm tóc làm chỉ màu đen. Nha Rúi đem ba thứ chỉ đó dệt thành một chiếc phái ba ngăn, và nhìn lên trời trông dáng Tầm Dang thêu thành một bức hình. Thêu đến ba tháng, chín ngày thì xong. Bức hình giống Tầm Dang như đứng gần nhìn người thật. Nha Rúi nhìn bức hình than:

- Thêu được hình, nhưng đi lên trời không được. Biết làm sao mà gửi lên ?

Bỗng con gà con nói như người :

- Có việc gì mẹ cứ bảo. Con đi được !

Nha Rúi chưa hết mừng con gà biết nói, thì cây bông cũng bốc vút lên cao. Nàng nhìn chưa mỏi mắt, ngọn cây bỗng đã chạm mặt trăng, gốc to bằng cây cột đình. Nha Rúi mừng quá hỏi con gà :

- Gà ơi ! Gà có dám xa mẹ không ?

- Mẹ không ăn con từ lúc còn trong trứng. Mẹ lại nuôi con lớn, đủ cánh, đủ lông. Con đủ sức bay qua núi, qua biển, xa tới đâu, con cũng đi được.

Nha Rúi tập cho con gà nhảy từng bậc một trên các cành bông. Tập đến lúc chân con gà to bằng cán dao. Nàng cho bức hình thêu vào ngăn giữa cái phái. Ngăn bên đựng ba miếng trầu. Còn ngăn thứ ba thì chứa cám heo.

Đêm sau trăng vẫn sáng, Nha Rúi lại thấy Tầm Dang đi cày. Nàng gọi con gà, chỉ bóng Tầm Dang, và bảo :

- Cha con đang cày kia ! Con mang cái phái này lên đưa cho cha. Đường xa lắm đấy. Đi mười ngày ăn một hạt cám thì mới đủ. Con bảo cha, ba hôm nữa mẹ lên.

Con gà đeo phái vào cổ, nhảy dần lên theo các cành cây bông. Nha Rúi đứng nhìn theo cho đến khi bóng con gà bé bằng con mọt. Ba hôm sau, nàng cũng theo các cành bông lên trời.

Ở trên trời cũng có người giàu người nghèo. Bao nhiêu ruộng tốt trâu béo trong vùng đều là của riêng của tên chủ làng. Tầm Dang đến nhà này hỏi mua trâu đúng vào lúc bão làm đổ chiếc cầu xuống trần. Tên nhà giàu biết Tầm Dang không còn đường về, liền cậy thế bắt chàng ở lại cày ruộng.

Nhà tên này giàu của mà hiếm con. Nó chỉ có một cô con gái vừa xấu xí vừa dở người mà ngày nào cũng ra bờ sông ngồi ngắm bóng. Từ hôm Tầm Dang ở đây, cô ta càng làm đỏm, suốt ngày lo nhuộm móng tay, búi tóc, sửa khăn để làm duyên. Nhưng Tầm Dang không thèm để ý.

Một hôm cô mang cơm ra đồng cho Tầm Dang, rồi hỏi :

- Tầm Dang ơi ! Chẳng lẽ mày chẳng biết cha tao nhiều ruộng nhiều trâu nhất làng ? Chẳng lẽ mày không biết cha tao chỉ có một người con gái ? Chẳng lẽ mày chẳng biết tao chưa có chồng?

- Tao biết hết ! Nhưng mày lười lắm. Mày không làm được việc gì cả. Ruộng trâu nhiều, đều có thể hết. Người siêng làm sẽ có mọi thứ.

- Ruộng trâu nhà tao nhiều nhất làng còn lo gì nữa.

- Tao nói thế thôi, chứ tao có vợ rồi. Vợ tao đang chờ tao ở dưới trần gian.

- Tầm Dang ! Thế mày không biết cầu đi xuống trần đổ rồi à ?

- Cầu đổ thì tao sẽ đấp. Tao sẽ đổ rơm xuống cho gốc rơm chạm đất, ngọn rơm chạm trời. Nếu không, tao sẽ buộc dây vào gốc đa tụt xuống!

- Mày làm được thế thì tóc mày bạc mất ?

- Tao chịu để tóc tao bạc, chứ không để cho lòng tao bạc. Đây tóc của vợ tao đây !

Tầm Dang lấy nắm tóc của Nha Rúi đưa cho cô gái xem. Cô ta bực mình, mang thúng cơm trở về. Tầm Dang thả trâu, vào gốc cây nghỉ mát. Anh vừa ngả lưng xuống đất, gối đầu vào rễ đa, thì con gà trắng mang chiếc phái đi đến. Tầm Dang ngồi dậy :

- Làng này không có gà trắng. Con gà này ở đâu đến ?

Con gà đứng nhận dạng Tầm Dang cho rõ.

Tầm Dang bảo :

- Nếu có quen thì vào đây. Việc gì phải đứng nhìn !

- Con ở dưới đất lên. Cha có khoẻ không?

- Làm sao Tầm Dang này là cha gà được?

- Mẹ đã chỉ cha cho con trông thấy. Mẹ bảo con lên đây thăm cha. Ba hôm nữa mẹ lên.

- Thế mẹ gà là ai ?

- Mẹ chưa nói tên. Nhưng tên mẹ ở trong cái phái này. Tên cha cũng có trong cái phái này.

Tầm Dang mở cái phái ra, thấy hình mình và nhận ra trầu của Nha Rúi têm. Anh bảo gà:

- Phải rồi ! Trước đây ta có "ước"1 với người này. Lâu lắm ta mới lại được thấy trầu của người ấy têm.

Nha Rúi trèo tới ba ngày, sang ba đêm mới lên được đến ngọn cây bông. Mệt mỏi quá, nàng ngã khuyu xuống đất nhà trời. Lúc tỉnh dậy, thấy lạ xóm, lạ nhà, lạ cả đường đi, nàng liền trèo lên ngọn cây sung bên bờ sông ngồi chờ Tầm Dang và con gà ra đón. Cây sung rậm lá. Nha Rúi ngồi khuất bên trong. Tầm Dang tìm mãi không gặp nàng, lại gặp con gái tên nhà giàu mang một cái bầu và một cái vò ra sông lấy nước. Nó đến đúng chỗ cây sung Nha Rúi đang ngồi. Trông thấy bóng Nha Rúi in xuống nước, nó tưởng mình hôm nay đã đẹp, vội vàng chạy đến khoe với Tầm Dang:

- Tầm Dang ơi ! Hôm nay tao đẹp rồi ! Tao không nói dối đâu. Tao vừa nhìn thấy bóng tao dưới nước. Mày thử nhìn lại tao xem... có phải tao đẹp hơn trước không ?

Tầm Dang không trả lời. Anh hỏi con gà :

- Mẹ bảo thế nào ?

- Mẹ bảo mẹ lên sau. Ba hôm sẽ tới.

- Mẹ đi đã đến ba hôm chưa ?

- Hôm nay nữa là đủ ba hôm.

Nghe tiếng nói, nhưng vì xa nhau lâu ngày. Nha Rúi không nhớ giọng của Tầm Dang. Nhưng nàng nhận ra tiếng con gà, liền tụt xuống gốc sung gọi Tầm Dang đến đón. Con gái tên nhà giàu thấy Nha Rúi đẹp, trong lòng ghen thầm. Nó đứng nhìn một lúc rồi vứt bầu, vứt vò chạy về báo cha nó:

- Cha ơi ! Thằng Tầm Dang bỏ trâu, bỏ cày, theo gái làng lạ. Nó mê gái làng lạ bỏ trễ việc nhà mình rồi !

Nghe con nói, tên nhà giàu sợ Tầm Dang đi, mất người làm, liền dẫn chó vác gậy chạy ra tìm. Nha Rúi đưa Tầm Dang đến chỗ cây bông để về dưới đất. Nhưng cây bông đã biến mất từ lúc nào rồi. Con gà trắng cũng đi lạc, mãi không thấy. Tầm Dang phải cõng Nha Rúi chạy dọc theo bờ sông. Chạy đến ba ngày mới gặp một làng. Làng này không có người giàu. Nha Rúi, Tầm Dang vào ở nhờ trong một ngôi nhà lợp cỏ. Vợ chồng anh phát rẫy trỉa bắp, trỉa lúa. Chỗ này dễ làm, thóc gạo thừa ăn. Nhưng vợ chồng Nha Rúi không vui. Chiều chiều, thấy khói bếp các làng ở dưới đất bay lên, Nha Rúi, Tầm Dang đều nhớ nhà, nhớ làng cũ. Bấy giờ Nha Rúi đã có mang. Buổi trưa nào vợ chồng anh cũng ra gốc cây to ngồi xe dây đan võng cho đứa con đầu lòng. Hôm Nha Rúi và Tầm Dang đan xong chiếc vòng thì con gà trắng tìm đến. Con gà thấy Nha Rúi có mang, trong nhà gạo, bắp còn nhiều mà cả hai người không vui, nên hỏi :

- Con sắp có em, nhà thừa gạo ăn, sao cha mẹ không vui ?

Tâm Dang bảo :

- Bụng không đói, nhưng nhớ làng cũ lắm. Mẹ sắp đẻ mà không về được. Em mày rồi sẽ không biết mồ mả ông bà, nên ta buồn. Ta với mẹ mày cùng muốn về làng cũ...

Con gà hỏi :

- Cha mẹ muốn về làng cũ sao không đi ?

- Cây bông mất rồi ! Đi đường nào được ?

- Được, được. Cha mẹ có muốn về thì mang hết gạo bắp ra cho con ăn, con sẽ đưa về.

Nha Rúi bảo con gà :

- Mẹ không tiếc gạo, tiếc bắp, chỉ sợ con không đưa đi được.

Con gà chạy xộc vào nhà, mổ liền ba ngày ba đêm, ăn hết bảy thúng bắp, bảy thúng gạo. Bấy giờ thân con gà đã lớn hơn trước mấy trăm lần. Hai cánh nó rộng bằng bốn mái đình. Hai chân to như khúc gỗ. Nó bảo vợ chồng Nha Rúi ngồi vào chiếc vòng, quàng hai đầu vòng vào chân rồi dang đôi cánh rộng từ từ bay xuống. Con gà bay được nửa đường thì Nha Rúi đẻ được một đứa con trai. Thêm một người ngồi trên vòng, nhưng con gà vẫn không kêu nặng. Nghe đứa bé khóc oe oe, nó càng nghiêng cánh lượn nhanh về làng cũ. Khi sắp chạm ngọn tre, con gà bay xung quanh làng mấy vòng. Người trong làng đều chạy ra đứng xem. Tên nhà giàu cướp đất của Nha Rúi, Tầm Dang cũng ra nghển cổ nhìn lên. Trông thấy vợ chồng Nha Rúi ngồi trên cái vòng kỳ lạ, nó tưởng hai người có phép thần, sợ bị hỏi tội cướp đất nên kéo cả gia đình chạy trốn vào rừng sâu.

Con gà đỗ xuống cái gò, nơi cha mẹ Tầm Dang, Nha Rúi khai phá khi trước. Hai người lại được ở trong ngôi nhà cũ của mình, gần mộ mà cha mẹ, có ruộng đất cày cấy, mà chẳng còn sợ ai cướp giật.

Vợ chồng anh muốn đền ơn con gà, liền vào làng vay thóc, vay gạo cho nó ăn. Nhưng con gà đã vỗ cánh bay miết về phía mặt trời lặn. Từ đó về sau, không thấy nó trở lại nữa.