Trong những thập niên gần đây, Việt Nam nổi lên như một không gian năng động của những biến chuyển về ngôn ngữ, giáo dục và xã hội–văn hóa, được định hình bởi toàn cầu hóa, tính di động và những dịch chuyển trong cấu trúc địa lý chính trị. Trong bối cảnh đó, cuốn Vietnamese Language, Education, and Change In and Outside Vietnam (tạm dịch là Tiếng Việt, Giáo dục và Biến đổi Trong và Ngoài Việt Nam, Springer, 2024), do Phan Lê Hà, Dat Bao và Joel Windle chủ biên, mang đến một đóng góp kịp thời và quan trọng cho các lĩnh vực liên ngành như Việt Nam học, giáo dục ngôn ngữ và xã hội học ngôn ngữ. Được xuất bản bởi Springer trong bộ sách Global Vietnam: Across Time, Space and Community, công trình này phản ánh nỗ lực ngày càng gia tăng của giới học thuật nhằm đặt Việt Nam vào các mạng lưới toàn cầu của sản xuất tri thức và trao đổi văn hóa.

Trọng tâm cuốn sách hướng tới việc tái tư duy những cách tiếp cận truyền thống về ngôn ngữ và giáo dục bằng cách đặt tiếng Việt không phải như một ngôn ngữ ngoại vi hay “địa phương”, mà như một hệ thống ngôn ngữ–văn hóa đang lưu chuyển ở quy mô toàn cầu. Các nghiên cứu trước đây thường kiến tạo thứ bậc ngôn ngữ thông qua những cặp đối lập, điển hình là giữa các ngôn ngữ toàn cầu thống trị như tiếng Anh và các ngôn ngữ quốc gia hoặc địa phương bị xem là thứ yếu. Tập sách này thách thức những giả định đó bằng cách khảo sát cách tiếng Việt vận hành trong nhiều bối cảnh khác nhau, cả trong nước lẫn trong các không gian xuyên quốc gia và cộng đồng di dân.

Tập hợp khoảng mười lăm chương, cuốn sách khám phá những vai trò đa dạng của tiếng Việt trong hệ thống giáo dục, thực hành cộng đồng và quá trình hình thành bản sắc. Các chương đề cập đến nhiều chủ đề như giáo dục xóa mù chữ tại Việt Nam, thực hành song ngữ và đa ngữ, phát triển chương trình giảng dạy, di động học sinh–sinh viên, cũng như chính trị văn hóa của ngôn ngữ trong cả bối cảnh nội địa và quốc tế. Bằng cách đặt tiếng Việt vào trong lớp học, sách giáo khoa, cộng đồng hải ngoại và các tương tác liên văn hóa, cuốn sách nhấn mạnh rằng ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là một không gian năng động nơi ý nghĩa xã hội, bản sắc và các quan hệ quyền lực được thương lượng.

Một đóng góp trung tâm của công trình nằm ở việc tái khái niệm hóa tiếng Việt như một “vùng tiếp xúc” (contact zone) - một ngôn ngữ được hình thành qua nhiều lớp tương tác lịch sử, bao gồm ảnh hưởng từ tiếng Hán, tiếng Pháp và các dòng chảy hiện đại toàn cầu, đồng thời tiếp tục được định hình bởi sự lưu chuyển xuyên quốc gia của con người, truyền thông và ý tưởng. Cách tiếp cận này cho phép các chủ biên và tác giả vượt ra khỏi những cách hiểu tĩnh tại hay bản chất luận về ngôn ngữ, thay vào đó nhấn mạnh tính linh hoạt, lai ghép và sự đồng kiến tạo của các thực hành ngôn ngữ xuyên biên giới. Qua đó, cuốn sách hòa nhịp với những chuyển hướng rộng lớn hơn trong xã hội học ngôn ngữ và ngôn ngữ học ứng dụng, vốn đề cao tính di động, siêu đa dạng và việc phi trung tâm hóa các khuôn khổ lấy châu Âu làm chuẩn.

Quan trọng hơn, cuốn sách cũng trực diện với tình trạng bị xem nhẹ tương đối của giáo dục ngôn ngữ Đông Nam Á trong học thuật toàn cầu. Bằng việc đặt tiếng Việt, một ngôn ngữ được hàng chục triệu người sử dụng và nằm trong số những ngôn ngữ phổ biến trên thế giới, vào trung tâm, công trình đã góp phần lấp đầy khoảng trống quan trọng trong văn liệu và kêu gọi những cách tiếp cận tinh tế hơn, nhạy cảm hơn với bối cảnh khi nghiên cứu ngôn ngữ và giáo dục ở các quốc gia phương Nam. Tập sách cho thấy rằng không thể hiểu đầy đủ các thực hành ngôn ngữ tiếng Việt nếu không đặt chúng trong quỹ đạo lịch sử, điều kiện chính trị–xã hội địa phương và những đan xen toàn cầu.

Về phương pháp, các đóng góp trong sách rất đa dạng, bao gồm nghiên cứu định tính theo trường hợp, phân tích chính sách, nghiên cứu lớp học và phản tư lý thuyết. Sự đa dạng này tạo nên một bức tranh phong phú, đa tầng về cách ngôn ngữ và giáo dục giao cắt với các vấn đề như bản sắc, di cư, toàn cầu hóa và biến đổi văn hóa. Do đó, cuốn sách không chỉ là một nguồn tư liệu thực chứng mà còn là một can thiệp mang tính khái niệm, khuyến khích giới nghiên cứu suy nghĩ lại những khuôn khổ chi phối trong lĩnh vực giáo dục ngôn ngữ.

Tóm lại, Vietnamese Language, Education, and Change In and Outside Vietnam là một đóng góp có tính dấu mốc, góp phần tái định vị tiếng Việt trong diễn ngôn học thuật toàn cầu. Cuốn sách mời gọi người đọc tiếp cận Việt Nam như một hiện tượng vừa mang tính quốc gia vừa xuyên quốc gia, nơi ngôn ngữ trở thành lăng kính quan trọng để hiểu các quá trình chuyển đổi xã hội rộng lớn hơn. Bằng cách kết nối thực tiễn địa phương với các khung lý thuyết toàn cầu, công trình mở ra những hướng nghiên cứu mới về ngôn ngữ, giáo dục và biến đổi văn hóa, không chỉ ở Việt Nam mà còn ở những bối cảnh tương đồng trên thế giới.