Năm mươi năm trước, Hoa Kỳ đã thua một cuộc chiến với một quốc gia mà ít người Mỹ có thể tìm thấy trên bản đồ; tuy nhiên, trong những thập kỷ sau đó, đã có nhiều tài liệu được viết về Chiến tranh Việt Nam hơn hầu hết các cuộc xung đột khác của nước Mỹ. Tại sao lại như vậy?

Nhân kỷ niệm nửa thế kỷ sự kiện “Sài Gòn thất thủ” vào ngày 30 tháng 4 năm 1975, Viện Đông Á Weatherhead (WEAI) đã tổ chức một hội thảo kéo dài ba ngày sâu sắc và đầy cảm xúc để trả lời câu hỏi đó. Sự kiện không chỉ kỷ niệm hai cột mốc quan trọng, đó là 50 năm kết thúc Chiến tranh Việt Nam và 30 năm bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ.

Được tổ chức với sự hợp tác của Trường Báo chí (Đại học Columbia), Columbia Global và Trường Nghệ thuật (Đại học Columbia), hội thảo "50-30: Từ Chiến Tranh đến Hòa Bình ở Việt Nam và Hoa Kỳ" (30/4–2/5/2025) là một trong những sự kiện tưởng niệm quốc tế nổi bật nhất về hai cột mốc này diễn ra bên ngoài Việt Nam. Bằng cách tập hợp một nhóm học giả xuất sắc gồm các nhà sử học, nhà văn, nghệ sĩ, nhà hoạt động, nhà làm phim, cùng các nhà ngoại giao và cựu chiến binh từ cả hai nước, hội thảo đã đề cập đến di sản của chiến tranh tại Việt Nam, đặc biệt từ góc nhìn phía Nam vĩ tuyến 17; con đường dài đến hòa giải và tương lai của Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt - Mỹ; cũng như sức mạnh của nghệ thuật và văn hóa trong việc hàn gắn vết thương chiến tranh và thúc đẩy hòa bình tại Hoa Kỳ và Việt Nam ngày nay.

Các giáo sư tại Đại học Columbia là Tony Bùi (Trường Nghệ thuật, nghệ sĩ thường trú tại WEAI), Liên-Hằng Nguyễn (Khoa Lịch sử, giám đốc WEAI), John Phan (Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Đông Á), và Duy Linh Từ (Trường Báo chí), đều là những người tị nạn Chiến tranh Việt Nam, hoặc thuộc thế hệ đã rời bỏ Sài Gòn vào những năm 1970. Khi suy ngẫm về dịp kỷ niệm này, giáo sư Liên-HằngNguyễn chia sẻ: “Là một nhà sử học chuyên về Chiến tranh Việt Nam và là đồng sáng lập chương trình Nghiên cứu Việt Nam Toàn cầu (GVS) tại Columbia, đứng trước dịp kỷ niệm nửa thế kỷ này, tôi phải đối diện với bi kịch quá khứ và nhìn nhận chặng đường mà chúng ta đã đi kể từ năm 1975.”

John Phan nhìn nhận bản chất hai mặt của ngày 30 tháng 4: “Đó là ngày vui mừng xứng đáng của hàng triệu người Việt Nam, là niềm tự hào và sự ăn mừng. Nhưng với hàng triệu người Việt khác,” ông tiếp tục, “đó lại là ngày của mất mát, đau buồn và sang chấn.” Hội thảo còn là phần chính trong khóa học chuyên đề "Chiến tranh Việt Nam: Phiên bản Kỷ niệm 50 năm" của Giáo sư Liên-Hằng Nguyễn, thu hút hàng trăm sinh viên, thành viên WEAI, và những người từng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh.

Vết thương chiến tranh rồi sẽ lành

Tại phiên thảo luận mở đầu ở Hội trường Pulitzer, với chủ đề “Lịch sử Mới về Việt Nam Cộng hòa và Cộng đồng Người Việt Hải ngoại”, các nhà sử học đã đi sâu vào nghiên cứu mới nhất về cuộc xung đột kéo dài 30 năm, kết thúc bằng sự kiện Sài Gòn thất thủ. Dựa trên bộ sách ba tập Lịch sử Cambridge về Chiến tranh Việt Nam mới phát hành, do giáo sư Liên-Hằng Nguyễn làm tổng biên tập, phiên thảo luận mở ra những hướng tiếp cận mới từ phía Việt Nam Cộng hòa, bên thường bị bỏ quên trong các câu chuyện lịch sử tập trung vào Hà Nội và Washington. Kết hợp với phiên thảo luận sau đó với sự tham gia của đồng sáng lập GVS là giáo sư JohnPhan và các học giả văn học chuyên về văn chương miền Nam, thông điệp được gửi gắm là: “Cuộc nội chiến thực sự đã kết thúc. Vết thương chiến tranh rồi sẽ lành. Các thế hệ sau đã sẵn sàng viết lại một lịch sử tương lai.”

Tuy nhiên, câu chuyện về Chiến tranh Việt Nam còn ảnh hưởng đến cả chính trị người Mỹ gốc Việt hiện đại. Phiên thảo luận “Từ Sài Gòn thất thủ đến sự tham gia chính trị tại Hoa Kỳ” đưa câu chuyện của người Việt hải ngoại đến hiện tại, khi Duy Linh Từ cùng các khách mời thảo luận lý do tại sao nhiều người Mỹ gốc Việt, so với các cộng đồng châu Á khác, lại có xu hướng chính trị bảo thủ hơn. “Bóng đen từ sự kiện Sài Gòn thất thủ vẫn còn đó,” Từ nói, “khi sang chấn thế hệ và các yếu tố kinh tế xã hội tiếp tục định hình quan điểm chính trị của người Việt tại Mỹ.”

Sức mạnh gột rửa của nghệ thuật

Tại buổi tiếp khách chính, Tony Bùi đã có cuộc trò chuyện cùng nữ diễn viên huyền thoại người Mỹ gốc Việt Kiều Chinh, người đã chia sẻ về sự nghiệp điện ảnh kéo dài gần 70 năm. Những bức ảnh Kiều Chinh chụp cùng Tưởng Giới Thạch và tài tử Toshiro Mifune vào thập niên 1960, cũng như với Robert Downey Jr. vào năm 2024, thể hiện vẻ đẹp và sức hút bền bỉ của bà. Bà cũng kể lại khó khăn trong thời kỳ bị buộc phải rời Việt Nam năm 1975, và các thành công sau này với các tác phẩm như The Joy Luck Club và phim truyền hình HBO The Sympathizer, chuyển thể từ tiểu thuyết của nhà văn Việt Thanh Nguyễn.

Chính trị ngoại giao lên sân khấu

Ngày thứ hai tập trung vào chính trị và ngoại giao với chủ đề “Từ Kẻ thù thành Bạn bè”. Cố vấn cấp cao của WEAI, Thomas Vallely, dẫn dắt các phiên thảo luận về quá khứ, hiện tại và tương lai của quan hệ Việt - Mỹ. Các đại sứ hiện tại của Việt Nam tại Hoa Kỳ (Nguyễn Quốc Dũng) và tại Liên Hợp Quốc (Đặng Hoàng Giang), cùng hai cựu đại sứ Mỹ tại Việt Nam (David Shear và Daniel Kritenbrink), đã cùng nhìn lại tiến trình hòa giải và triển vọng của Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt - Mỹ.

Ngoài quan hệ song phương, Wafaa El-Sadr, một nhân vật có nhiều vai trò tại Columbia, chủ trì phiên “Bài học từ Hòa giải Việt - Mỹ: Lộ trình cho Thế giới”. Phiên họp này có sự tham gia của cựu đại sứ Việt Nam tại LHQ Đặng Đình Quý, bàn luận liệu quá trình hàn gắn giữa hai cựu đối thủ có thể là mô hình cho các quốc gia khác.

Điện ảnh và ký ức lịch sử

Bộ phim tài liệu được xem nhiều nhất về cuộc chiến tranh này, đó là bộ phim The Vietnam War của Ken Burns, một phần quan trọng trong các buổi học của giáo sư Liên-Hằng Nguyễn cũng là một phần không thể thiếu trong các hoạt động tưởng niệm chiến tranh lần này. Vallely và Burns đã mời các thành viên nhóm làm phim như đạo diễn Lynn Novick và đồng sản xuất Hồ Đăng Hòa đến chia sẻ quá trình sản xuất phim. Cuộc trò chuyện khiến nhiều khán giả, từ sinh viên đến cựu binh, bày tỏ sự xúc động sâu sắc khi xem bộ phim này.

Ngày thứ ba có hai phiên thảo luận nổi bật: “Những cuộc trò chuyện chưa ngã ngũ: Hàn gắn vết thương chiến tranh” và “Điện Ảnh, Chiến Tranh và Lương Tâm”, do Tony Bùi phụ trách. Là người tuyển chọn một bộ sưu tập phim chiến tranh Việt Nam cho Criterion Channel, Tony Bùi khẳng định Hollywood và Hoa Kỳ không nên là tiếng nói duy nhất về chiến tranh Việt Nam trên màn ảnh. “Dịp kỷ niệm này là lúc để suy ngẫm, không chỉ là để tưởng nhớ,” Bùi nói. Anh mong muốn đem lại góc nhìn đa chiều, nhân văn hơn về một đất nước đã quá lâu bị nhìn nhận qua lăng kính chiến tranh, với sự hỗ trợ từ nhà thơ, tiểu thuyết gia Nguyễn Phan Quế Mai—tác giả tiểu thuyết The Mountains Sing (2020) nổi tiếng quốc tế—và nhiếp ảnh gia người Mỹ Peter Steinhauer, người đã sống và làm việc tại Việt Nam hơn 30 năm.

Mở đầu phiên họp cuối, Bùi đặt câu hỏi: “Liệu điện ảnh có thể ghi nhớ những điều mà lịch sử đã quên?” Đại sứ Việt Nam Giang trả lời dứt khoát là có. Ông nhấn mạnh chính phủ Việt Nam ủng hộ nghệ thuật như một phương tiện thúc đẩy sự thấu hiểu lẫn nhau sau chiến tranh. Trưởng khoa Nghệ thuật Sarah Cole cũng đồng tình khi nhấn mạnh vai trò của nghệ thuật trong thời kỳ biến động. Trong cuộc trò chuyện giữa Tony Bùi và đạo diễn Phillip Noyce, cả hai đã đưa ra những ví dụ cụ thể về cách điện ảnh có thể cứu vớt ký ức lịch sử khỏi sự lãng quên.

“Việc nhấn mạnh và định hình sự hiểu biết về quá khứ, và trách nhiệm đi kèm,” Bui nói, “không chỉ là viết sử—mà còn là gìn giữ ký ức, và ký ức thay đổi tùy thuộc vào ai là người kể câu chuyện.”

Một bản trình chiếu, danh sách đầy đủ các diễn giả và thông tin bổ sung về hội thảo 50-30 có trên trang web của Viện Đông Á Weatherhead, và toàn bộ danh sách video 50-30 có thể được xem trên kênh YouTube của Viện.