Trong thời hậu chiến, các thành phố thường trở thành những phòng thí nghiệm cho trí tưởng tượng chính trị. Điều này thể hiện rõ ràng nhất trong quá trình tái thiết Vinh, một thành phố tỉnh lỵ ở Bắc Trung Bộ Việt Nam, nơi gần như bị san phẳng bởi các chiến dịch ném bom của Hoa Kỳ từ năm 1964 đến 1973. Từ đống đổ nát ấy đã hình thành một thử nghiệm xã hội chủ nghĩa: sự hợp tác giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức) nhằm xây dựng một thành phố xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu. Trong Building Socialism: Architecture, Internationalism, and Urban Afterlives in Vietnam (tạm dịch là NXB Đại học Duke, 2020), Christina Schwenkel đặt dự án này tại giao điểm của kiến trúc, chính trị và đời sống thường nhật, đặt câu hỏi không chỉ về việc kiến tạo chủ nghĩa xã hội dưới dạng vật chất, mà còn về việc sống trong nó và vượt ra khỏi nó.

Trọng tâm của cuốn sách khảo sát cách kiến trúc vận hành như một phương tiện vừa vật chất vừa ý thức hệ của chủ nghĩa quốc tế xã hội chủ nghĩa. Các nhà quy hoạch, kỹ sư và kiến trúc sư Đông Đức đã hợp tác với các đồng nghiệp Việt Nam để tái thiết Vinh theo các nguyên lý của quy hoạch đô thị hiện đại. Mục tiêu chung của họ là biến một thị trấn công nghiệp bị tàn phá bởi chiến tranh thành một môi trường đô thị hợp lý, hiệu quả và bình đẳng, một “thành phố xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu” hiện thân cho những hứa hẹn của tái thiết hậu thuộc địa và tương lai xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, nghiên cứu của Schwenkel vượt xa cách kể quen thuộc về quy hoạch áp đặt từ trên xuống. Dựa trên khảo cứu tư liệu lưu trữ phong phú và điền dã dân tộc học với các kiến trúc sư, công nhân và cư dân, bà truy vết cách những lý tưởng thiết kế du nhập này được tái diễn giải, thương lượng và cuối cùng biến đổi trong bối cảnh Việt Nam như thế nào. Thay vì một sự chuyển giao trơn tru của chủ nghĩa hiện đại xã hội chủ nghĩa từ Đông Âu sang Đông Nam Á, việc tái thiết Vinh cho thấy một quá trình “dịch” phức tạp giữa các điều kiện chính trị, văn hóa và môi trường.

Chủ nghĩa Quốc tế Xã hội Chủ nghĩa và Môi trường Xây dựng

Sự hợp tác giữa Việt Nam và Đông Đức cần được đặt trong bối cảnh địa lý chính trị rộng lớn của Chiến tranh Lạnh. Các quốc gia xã hội chủ nghĩa đã tham gia vào những trao đổi xuyên quốc gia về chuyên môn, công nghệ và ý thức hệ, hình thành các mạng lưới kết nối “phương Bắc xã hội chủ nghĩa” (Socialist North) với các quốc gia đang phi thực dân hóa ở phương Nam toàn cầu (the Global South). Kiến trúc và quy hoạch đô thị trở thành những không gian then chốt của sự trao đổi này, mang lại những biểu hiện hữu hình và bền vững của tinh thần đoàn kết.

Tại Vinh, sự hỗ trợ của Đông Đức không chỉ bao gồm nguồn lực vật chất mà còn bao gồm các mô hình quy hoạch dựa trên lý tưởng hiện đại cao, các khối nhà ở tiêu chuẩn hóa, phương pháp xây dựng lắp ghép và phân khu chức năng. Những hình thức này nhằm tạo ra các quan hệ xã hội mới, nuôi dưỡng đời sống tập thể và tính bình đẳng thông qua chính thiết kế không gian. Vì vậy, dự án này là một ví dụ tiêu biểu cho cái mà các học giả gọi là phát triển “xã hội chủ nghĩa cao”, niềm tin vào khả năng của quy hoạch khoa học và lý tính công nghệ trong việc tái cấu trúc xã hội.

Tuy nhiên, như Schwenkel chỉ ra, những lý tưởng này chưa bao giờ được áp đặt một cách đơn giản. Các nhà quy hoạch và cư dân Việt Nam đã chủ động tiếp nhận, điều chỉnh và đôi khi phản kháng những mô hình du nhập. Kết quả là các hình thái đô thị không phản ánh một tầm nhìn xã hội chủ nghĩa đơn nhất, mà là một kiến trúc lai ghép, được định hình bởi thực hành địa phương, điều kiện khí hậu và kỳ vọng văn hóa.

Từ “Không tưởng” đến Lỗi thời

Một trong những đóng góp trung tâm của cuốn sách là sự chú ý đến biến đổi theo thời gian, “hậu thể” (afterlives) của kiến trúc xã hội chủ nghĩa. Trong khi việc tái thiết Vinh ban đầu được hình dung như một dự án không tưởng, môi trường xây dựng của nó nhanh chóng đối mặt với những thách thức không lường trước. Hạn chế kinh tế, vấn đề bảo trì và những thay đổi trong ưu tiên chính trị đã dẫn đến điều mà Schwenkel gọi là “lỗi thời ngoài dự kiến”, khi các khu nhà ở dần xuống cấp và được tái sử dụng theo thời gian.

Khu nhà Quang Trung, một dự án tiêu biểu của hợp tác Việt Nam – Đông Đức, trở thành điểm tựa để phân tích những quá trình này. Ban đầu được thiết kế như biểu tượng của xã hội chủ nghĩa hiện đại, về sau nó trở thành không gian của sự ứng biến và thích nghi khi cư dân điều chỉnh không gian sống để đáp ứng nhu cầu thường nhật. Sự biến đổi này làm nổi bật khoảng cách giữa ý đồ kiến trúc và thực tế sống, cho thấy cách con người chủ động tái định hình môi trường xây dựng.

Bằng cách theo dõi hành trình này, từ đổ nát đến tái thiết rồi đến lỗi thời, cuốn sách thách thức những câu chuyện mang tính  tuyến tính về tiến bộ. Thay vào đó, nó trình bày không gian đô thị như một trường động và tranh chấp, nơi ý nghĩa của kiến trúc liên tục được tái cấu trúc theo thời gian.

Dân tộc chí, Khía cạnh Vật chất và Đời sống Thường nhật

Về phương pháp, Building Socialism nối kết lịch sử kiến trúc với nhân học. Schwenkel kết hợp nghiên cứu lưu trữ với tiếp cận dân tộc học, làm nổi bật tiếng nói và trải nghiệm của những người đã xây dựng và sinh sống trong hạ tầng xã hội chủ nghĩa của Vinh. Cách tiếp cận này cho phép bà không chỉ khảo sát các cấu trúc vật lý của thành phố, mà còn cả các chiều kích cảm xúc và xã hội, cách cư dân cảm nhận, cư trú và ghi nhớ những không gian này.

Qua lăng kính đó, kiến trúc không còn là một vật thể tĩnh. Nó trở thành một môi trường sống động, nơi con người thương lượng bản sắc, ký ức và cảm giác thuộc về. Những thực hành thường nhật như cải tạo căn hộ, tái sử dụng không gian chung, hay thích ứng với hạ tầng xuống cấp…, trở thành các hình thức chủ thể tính, góp phần tái định nghĩa ý nghĩa của thiết kế xã hội chủ nghĩa.

Tái Tư duy về Hiện đại và Chủ nghĩa Xã hội

Cuối cùng, công trình của Schwenkel kêu gọi một sự xem xét lại cả khái niệm hiện đại lẫn chủ nghĩa xã hội. Câu chuyện về Vinh làm phức tạp những đối lập quen thuộc giữa thành công và thất bại, hay giữa áp đặt ý thức hệ và kháng cự địa phương. Thay vào đó, nó mở ra một bức tranh mơ hồ hơn, nơi những khát vọng về đời sống đô thị hiện đại cùng tồn tại với bất định, thích nghi và suy thoái.

Cuốn sách lập luận rằng sự tiếp nhận đầy lưỡng nghĩa đối với kiến trúc hiện đại ở Việt Nam phản ánh những lo âu rộng lớn hơn về tương lai của chính chủ nghĩa xã hội. Môi trường xây dựng trở thành nơi những căng thẳng này hiện hình, nơi các hứa hẹn của xã hội chủ nghĩa hiện đại vừa được thực hiện, vừa bị xói mòn.

Đóng góp và Ý nghĩa

Building Socialism đóng góp quan trọng cho nhiều lĩnh vực, bao gồm nghiên cứu đô thị, nhân học, lịch sử kiến trúc và nghiên cứu Đông Nam Á. Bằng cách đặt Việt Nam vào trung tâm của các mạng lưới xã hội chủ nghĩa xuyên quốc gia, Schwenkel mở rộng cách hiểu của chúng ta về toàn cầu hóa thời Chiến tranh Lạnh, vượt ra ngoài trọng tâm truyền thống vào các siêu cường. Công trình của bà nhấn mạnh tầm quan trọng của các trao đổi Nam–Nam (giữa những quốc gia như Việt Nam và các nước hậu thuộc địa/xã hội chủ nghĩa khác) và Đông–Nam (giữa các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và các quốc gia hậu thuộc địa), qua đó cho thấy cách các ý tưởng và thực hành được lưu chuyển trong những bối cảnh xã hội chủ nghĩa đa dạng.

Hơn nữa, cuốn sách cung cấp một khung phân tích mạnh mẽ cho việc nghiên cứu quỹ đạo dài hạn của hạ tầng đô thị. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và tái phát triển hiện nay, những hiểu biết của nó về sự lỗi thời, sự thích nghi và đời sống xã hội của các công trình vẫn mang tính thời sự cao.

Kết luận

Bằng cách truy vết sự hình thành và biến đổi của kiến trúc xã hội chủ nghĩa tại Vinh, Building Socialism cho thấy rằng các thành phố không chỉ được xây dựng mà còn luôn được tái tạo. Sự hợp tác giữa Đông Đức và Việt Nam không tạo ra một mô hình đô thị xã hội chủ nghĩa cố định, mà là một cảnh quan luôn vận động, được định hình bởi lịch sử, chính trị và đời sống thường nhật. Khi chú ý đến “hậu thể” của kiến trúc, Schwenkel chỉ ra rằng những tàn dư vật chất của các viễn tưởng trong quá khứ vẫn tiếp tục cấu trúc trải nghiệm hiện tại và khả năng của tương lai.

Theo nghĩa đó, cuốn sách không chỉ nói về việc xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà còn về sự bền bỉ, biến đổi và tái diễn giải của nó trong không gian sống của đô thị Việt Nam.