Thư viện Phillips đã số hoá hai bộ từ điển tiếng Việt đầu thế kỷ 19, qua đó làm sáng tỏ một chương bị bỏ quên trong lịch sử giao lưu học thuật Hoa Kỳ – Việt Nam. Năm 1819, trung úy Hải quân Hoa Kỳ John White nhận các bản thảo tại Sài Gòn từ linh mục người Ý Joseph Morrone và gửi chúng cho East India Marine Society (tiền thân của Bảo tàng Peabody Essex). Về sau, Peter Stephen Du Ponceau đã mượn và cho xuất bản các bản thảo này vào năm 1838 cùng với tác phẩm A Dissertation on the Nature and Character of the Chinese Writing System, góp phần châm ngòi cho một cuộc tranh luận xuyên Đại Tây Dương về các ngôn ngữ châu Á và biến Hoa Kỳ thành một trong những quốc gia sớm tham dự vào việc giới thiệu tiếng Việt tới độc giả phương Tây.

Bản thảo số hoá hé lộ những gì ấn bản in từng che khuất: các bản thảo còn lưu giữ chữ Nôm, tiếng Việt La-tinh hoá, bút tích chú giải của người dùng và dấu vết giảng dạy truyền giáo. Tác phẩm thứ nhất, Lexicon Cochin-Sinense Latinum ad usum missionarium — một từ điển Latinh–Việt từng được những người mới đến sao chép và điều chỉnh suốt nhiều năm — dài 139 trang, có các mục từ tiếng Việt La-tinh hoá, với bìa là giấy luyện viết chữ và kèm một tờ rời chép Kinh Lạy Cha và Kính Mừng bằng tiếng Việt. Những công cụ này phục vụ việc truyền đạo Công giáo, nhưng đồng thời cũng hỗ trợ giao tiếp theo chiều ngược lại: khi truyền thông bằng lời bất thành, một quan chức Việt Nam đã nghĩ ra việc trao đổi bằng chữ viết với thuỷ thủ đoàn của White bằng tiếng Latinh (“Quid interrogas?”). Du Ponceau dựa vào các bằng cứ như chữ Nôm để phản biện quan niệm cho rằng chữ Hán là một hệ chữ tượng ý mang tính phổ quát.

Bản thảo thứ hai, Vocabulaire domestique Cochinchinois Français, có lẽ là từ điển Việt–Pháp sớm nhất còn lại đến nay và đáng chú ý là bao gồm cả quốc ngữ lẫn chữ Nôm. Tác phẩm được sắp xếp theo trật tự phân loại kiểu Việt (ví dụ các mục “Trời,” “Con người,” rồi đến “Động vật”), khác với việc Du Ponceau tự ý tái sắp xếp khi in; thậm chí còn có một đoạn ký âm minh hoạ sáu thanh điệu tiếng Việt bằng một câu chúc gửi vị thuyền trưởng. Được sao chép bởi linh mục Morrone — nhiều khả năng dựa trên những gì ông được học từ các thầy Việt Nam vô danh — các bộ từ điển này phác hoạ một mạng lưới kết nối giữa các nhà truyền giáo, thương nhân và học giả. Việc tái phát hiện chúng nhấn mạnh rằng, vượt ra ngoài giới sưu tầm phương Tây, chính mạng lưới người Việt Nam đã tích cực định hình những gì người ngoài biết đến — và lý giải vì sao các bản thảo này vẫn tiếp tục khơi gợi những cuộc đối thoại mới cho đến hôm nay.

Đọc toàn bộ bài viết tại đây.