Buổi sáng sớm ngày 7 tháng 1 năm 1796, bốn bổn đạo Công giáo người An Nam đang long đong vô định giữa biển cả ngoài khơi thuộc địa Macao của Bồ Đào Nha. Họ vừa thấp thỏm chờ đợi bóng dáng những thuyền buôn phương Tây ghé ngang qua Macao để quá giang, vừa lo sợ lính hầu của Giám mục Macao sẽ bắt họ mà bỏ ngục hoặc trục xuất về nước. May mắn thay, từ đằng xa có sáu chiếc thuyền buôn Anh kéo đến một trật. Bốn người An Nam này chèo thuyền lại gần mà hỏi thuyền trưởng từng chiếc để xin đi theo phụ giúp không công. Với bộ dạng rách rưới vì đã ngủ ngoài biển nhiều ngày liền, bốn người này đều không vừa mắt 5 thuyền trưởng liên tiếp nên phải chèo đến chiếc cuối cùng mà xin. Tưởng đâu mình cũng sẽ bị từ chối như trước, họ vui mừng khôn xiết khi được thuyền trưởng chiếc tàu Santa Anna nhận chở sang Bồ Đào Nha. Cứ như vậy, họ đã thoát khỏi vòng vây của Giám mục Macao trong phút chót và lên đường vượt biển 6 tháng trời để đến Lisboa, nhưng họ đâu biết được chuyến hải trình này đánh dấu lần cuối cùng họ được nhìn thấy quê hương An Nam, gia đình thân thuộc cùng anh em bạn hữu. 

Đó là câu chuyện của Thầy cả Philiphê do Rosario Nguyễn Văn Bỉnh (1759-1833) và ba bạn đồng hành là Giuse Trung, Tôma Nhân và Phanxicô Ngần - những bổn đạo Công giáo thuộc về truyền thống Dòng Tên cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. Chuyến đi sứ của họ vào năm 1796 gắn liền với nạn ly giáo Garasa tai tiếng đã làm rúng động Giáo hội Công giáo Việt Nam ở Đàng Ngoài vào cuối thế kỷ 18. Với mục đích cầu xin Nữ hoàng Maria I và Thái tử João VI của triều đình Đế quốc Bồ Đào Nha đặt một Giám mục người Bồ để đại diện cho nỗi khổ tâm của các bổn đạo Dòng Tên, Thầy cả Bỉnh và các bạn vượt biển trong niềm hi vọng tràn trề, chỉ để nhận lại những đắng cay vào cuối năm 1807 khi Hoàng tộc Bồ Đào Nha bỏ kinh đô Lisboa mà tháo chạy sang Brazil để lánh cuộc xâm lăng của Napoleon Bonaparte - qua đó chấm dứt mọi hy vọng tìm một Giám mục Bồ Đào Nha cho Đàng Ngoài của sứ đoàn.

Khi mục tiêu xin Giám mục chẳng thể hoàn thành và Công sứ Tòa Thánh Vatican cũng ngăn không cho sứ đoàn về nước, Thầy cả Bỉnh đã dành 26 năm cuối đời để viết hơn 20 đầu sách bằng ba thứ tiếng để giãi bày những tâm sự của mình nơi xứ người. Ba trong số những đầu sách đó là các thủ bản Borg.tonch.17, Borg.tonch.18 và Borg.tonch.34 đặc biệt được chép tay bằng chữ Nôm và lưu giữ trong Bộ sưu tập của Đức Hồng y Stefano Borgia tại Thư viện Vatican.

Trong đa phần các sách của mình, Thầy cả Bỉnh đều chép và dịch sang tiếng Việt với chữ Quốc ngữ vì đó là di sản ngôn ngữ mà Cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) của Dòng Tên đã để lại cho bổn đạo An Nam. Việc ba thủ bản trên được chép lại bằng chữ Nôm cho thấy tầm quan trọng của chúng đối với Thầy cả Bỉnh, vì các bổn đạo Công giáo An Nam thời bấy giờ chỉ quen đọc các sách chữ Hán và chữ Nôm mà không biết chữ Quốc ngữ. Theo Thầy cả Bỉnh, chữ Quốc ngữ chỉ là thứ chữ các Thừa sai dùng để học tiếng Việt nhanh chóng, còn chữ Nôm mới là “chữ nước ta”. Việc Thầy cả Bỉnh chỉ chép ba sách chữ Nôm cho thấy ông ưu tiên đặt chúng lên làm món quà to lớn nhất dành cho anh em bổn đạo ở Đàng Ngoài, trong trường hợp bản thân không còn sống sót đến ngày trở về quê hương. Vậy ba món quà dài gần 1000 trang chữ Nôm này mà Thầy cả Bỉnh muốn gửi về quê nhà có nội dung ra sao

Thủ bản Borg.tonch.18 hay “Sách kinh Thầy cả Bỉnh” hoặc “Sách kinh tuần cửu nhật” được hoàn thành năm 1815 và là một tập hợp những kinh nguyện mà bổn đạo Dòng Tên thường đọc hằng ngày, trong thánh lễ Chúa Nhật và trong các dịp lễ trọng thể khác; cùng những bài ngắm chín ngày trước lễ kính một số thánh nam nữ và dịp lễ trọng mà Thầy cả Bỉnh đặc biệt lưu tâm và dành tâm sức mà dịch từ tiếng Bồ Đào Nha. Được nhắc đến đầu tiên trong thủ bản này là bà thánh Anna, người theo truyền thống của Giáo hội Công giáo là bà ngoại của Đức Chúa Giêsu. Thầy cả Bỉnh kính mến thánh nữ này vì con tàu chở ông từ Macao sang Lisboa mang tên của bà, việc được ông coi như một phép lạ lớn. Kế đến là ông thánh Giuse, vì người là thánh Quan thầy bảo trợ cho nước An Nam kể từ khi Cha Đắc Lộ đi truyền đạo ở Đàng Ngoài hơn 100 năm trước khi Thầy cả Bỉnh ra đời. Tiếp nữa là một phần kinh cửu nhật nhỏ để kính lễ Giáng sinh của Đức Chúa Giêsu trong hang đá Bêlem. Ngoài ra cũng có kinh cửu nhật dành cho lễ kính Bảy Sự Thương Khó của Đức Bà Maria, dù không phải là một lễ trọng trong đạo Công giáo nhưng được Thầy cả Bỉnh hết mực sùng kính. Gần cuối sách là danh mục gần 100 ơn xá tội dành cho các bổn đạo khi họ đi thăm viếng những nhà thờ ở Roma cùng Đất Thánh vào các dịp lễ nhất định trong đạo. Thầy cả Bỉnh cũng viết một bản giáo huấn dài để nhắc nhở bổn đạo Đàng Ngoài về việc giáo dục cho con cái cùng sắp đặt cưới hỏi. Không chỉ giới hạn ở chữ Nôm, cuốn sách này cũng có một số trang cuối gồm các kinh nguyện tiếng Latinh dành cho các linh mục đọc vào mỗi ngày trong tuần cửu nhật kính các thánh. Cuốn sách kết thúc bằng một kinh cầu ông thánh Phanxicô Xaviê, là vị thánh yêu thích của Thầy cả Bỉnh, cùng những di nguyện cuối cùng của ông muốn gửi gắm các sách mình viết về cho bổn đạo Đàng Ngoài. Cuối sách cũng có một phụ lục về Đền Thánh Giêrusalem và các phép lạ khác vào thời bách hại đạo ở Đế quốc La Mã.

Thủ bản Borg.tonch.17 hay “Sách khuyên xem lễ Misa và các truyện thánh” được hoàn thành năm 1818 và là tiếp nối của thủ bản 18. Theo Thầy cả Bỉnh thì khi đóng sách thành quyển vượt số trang nên ông phải tách khoảng 300 trang còn lại trong sách kinh thành một cuốn riêng nên ta mới có thủ bản 17 này. Tuy mang nhan đề là khuyên bảo bổn đạo phải đi tham dự thánh lễ thường xuyên, thủ bản này lại được cấu thành từ nhiều truyện thánh và truyện phép lạ được trích từ trong Kinh Thánh hoặc ngoài đời. Cấu trúc của sách có ba phần chính. Phần thứ nhất là phần giải thích sự cao trọng của các nghi thức trong Thánh Lễ, nhưng lại có nhiều truyện phép lạ liên quan đến Thánh Lễ hơn để khuyên răn bổn đạo. Phần thứ hai là những lời giải thích vì sao những người đi dự Thánh Lễ lại được đầy ơn phúc cả xác và hồn, nhưng lại được cấu thành từ nhiều mảng truyện: các phép lạ trong Cựu Ước, trong hạnh các thánh, trong Tân Ước, trong thiên nhiên, dân gian và trong lịch sử truyền giáo của Dòng Tên ở Trung Hoa và Đàng Ngoài. Sự đa dạng của mục này cho thấy, lối viết truyện đặc trưng của Thầy cả Bỉnh là lối viết tản mạn với nhiều chủ đề khác nhau trong cùng một phần. Sau hết là phần giải thích những cái hại cho bổn đạo khi không đi dự Thánh Lễ. Phần này lại bao gồm nhiều truyện phép lạ,những bổn đạo phải chịu phạt vì thiếu tôn trọng Thánh Lễ. Hai thủ bản 17 và 18 cùng nhau tạo thành một cuốn sách kinh nguyện đặc trưng cho văn phong của Thầy cả Bỉnh, không chỉ đơn thuần là kinh nguyện rập khuôn mà còn chứa đầy những truyện kinh điển về sự đạo để giúp bổn đạo dễ học hỏi hơn.

Thủ bản Borg.tonch.34 hay “Sách Dũng Lý Hộ Thần” thật ra là một tác phẩm đã thất lạc từ lâu của Thừa sai Girolamo Maiorica (1591-1656), người được coi là ông tổ của Công giáo Hán Nôm. Thừa sai Maiorica đã để lại khoảng 15 trước tác bằng chữ Hán và chữ Nôm, hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp, thế nhưng “Dũng Lý Hộ Thần” hay Meditação da Alma (“Chiêm niệm cho Linh hồn”) lại không nằm trong số đó. May mắn thay Thầy cả Bỉnh đã chép lại nguyên văn cuốn sách này thành hai bản chữ Quốc ngữ (Borg.tonch.30) và chữ Nôm (Borg.tonch.34) để lưu giữ dấu vết cuối cùng của tác phẩm quý hiếm trên. Phần đầu của thủ bản 34 là tập hợp cách ngắm tràng hạt Mân Côi cùng các kinh nguyện đơn lẻ, có lẽ được trích nguyên văn từ thủ bản 18. Phần cốt lõi của thủ bản này chính là khoảng 80 trang giấy ở giữa, là toàn bộ sách Dũng Lý Hộ Thần. Cuốn sách này được mô phỏng theo tác phẩm chiêm niệm kinh điển “Linh Thao” (Spiritual Exercises) của thánh Inhaxiô de Loyola, là đấng sáng lập Dòng Tên. Tác giả của cuốn sách này, Thừa sai Maiorica, khuyến khích bổn đạo phải ngắm mỗi một sự chiêm niệm trong một ngày, để tạo thành 31 điều ngắm trong một tháng tròn. Nội dung của các ngắm là những giáo lý căn bản trong đạo Công giáo về thể trạng của linh hồn loài người sau khi qua đời, để củng cố Đức Tin của các bổn đạo lâu dài. Phần cuối của sách là tập hợp những cách ngắm tràng hạt Bảy Sự Thương Khó của Đức Bà Maria cùng Chín Sự Thương Khó của Đức Chúa Giêsu, do thánh Giáo hoàng Grêgôriô trước tác.

Trong tủ sách của Thầy cả Bỉnh, ba thủ bản chữ Nôm trên chiếm một vị trí quan trọng bậc nhất vì chúng là ưu tiên hàng đầu của ông, với tâm niệm là nếu có cơ hội thì gửi gắm sách kinh về cho bổn đạo Dòng Tên ở Đàng Ngoài. Do đó, ông mới bỏ công dịch từng truyện từ tiếng Bồ Đào Nha sang tiếng Việt rồi lại chép thành chữ Nôm để bổn đạo có thể đọc được. Những sách viết bằng chữ Quốc ngữ thì ông có ý căn dặn người nhà Dòng Tên đọc, rồi sao lại thành chữ Nôm luôn một thể để bổn đạo có thể hiểu. Với việc ba thủ bản này được số hóa trên nền tảng Digitizing Việt Nam, với phần gõ chữ Nôm và chuyển tự sang chữ Quốc ngữ đầy đủ, thì di nguyện cuối cùng của Thầy cả Bỉnh, là đem các sách của ông về lại vòng tay quê hương để hậu thế có thể tìm đọc, đã được hoàn tất.

Mời bạn đọc cùng thưởng thức ba thủ bản trên trong bộ sưu tập “Thủ bản Kinh nguyện Công giáo Hán Nôm của Philipphê Bỉnh” trên Digitizing Việt Nam:

https://www.digitizingvietnam.com/vi/our-collections/the-han-nom-catholic-prayer-philipphe-binh