Tưởng nhớ Giáo sư Nonna V. Stankevic: Truyền thống ngôn ngữ học Việt Nam và những tiếp xúc với truyền thống Trung Hoa
Ngày 3 tháng 4 năm 2026, tại Moscow, Giáo sư Nonna V. Stankevic, một học giả dành phần lớn cuộc đời mình cho việc nghiên cứu tiếng Việt, đã qua đời. Bà cũng là người bạn đời và người đồng hành học thuật của nhà ngôn ngữ học Việt Nam nổi tiếng, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn.
Năm ngoái, Giáo sư Stankevic đã trực tiếp gửi tặng Digitizing Vietnam một bản sao của một trong những công trình quan trọng của bà. Hôm nay, Digitizing Vietnam xin trân trọng giới thiệu công trình này đến độc giả để tưởng nhớ bà và những đóng góp suốt đời của bà cho ngành nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam.
Chương sách “La tradition linguistique vietnamienne et ses contacts avec la tradition chinoise” (Truyền thống ngôn ngữ học Việt Nam và những tiếp xúc với truyền thống Trung Hoa) được xuất bản bằng tiếng Pháp vào năm 2000, trong Tập 1 của bộ History of the Language Sciences / Geschichte der Sprachwissenschaften / Histoire des sciences du langage: An International Handbook on the Evolution of the Study of Language from the Beginnings to the Present, do Walter de Gruyter xuất bản và Sylvain Auroux, E. F. K. Koerner, Hans-Josef Niederehe và Kees Versteegh chủ biên.
Trong một nghiên cứu cô đọng nhưng có phạm vi khảo sát rộng, Giáo sư Stankevic phác họa quá trình phát triển lịch sử của tư tưởng ngôn ngữ học Việt Nam, đặc biệt chú trọng đến sự tương tác kéo dài nhiều thế kỷ với truyền thống học thuật Trung Hoa. Bà khảo sát các lớp ảnh hưởng của tiếng Hán đối với từ vựng và ngữ âm tiếng Việt, sự hình thành và phát triển của âm Hán-Việt, cũng như cách các học giả Việt Nam tiếp nhận và điều chỉnh những tri thức kế thừa từ truyền thống ngôn ngữ học Trung Hoa để phù hợp với những đặc điểm riêng của tiếng Việt.
Chương sách cũng cung cấp một cái nhìn có giá trị về lịch sử từ điển học Việt Nam và chữ Nôm. Giáo sư Stankevic giới thiệu các từ điển và công trình ngôn ngữ học thời kỳ đầu do các học giả Việt Nam biên soạn, đồng thời khảo sát quá trình chữ Nôm phát triển trên cơ sở chữ Hán thông qua việc vay mượn và sáng tạo những chữ mới kết hợp các thành tố biểu âm và biểu nghĩa. Phân tích của bà cho thấy các học giả Việt Nam không đơn thuần tiếp nhận một truyền thống tri thức từ bên ngoài, mà đã chủ động điều chỉnh những hệ thống chữ viết và tri thức ngôn ngữ được kế thừa để biểu đạt và nghiên cứu chính tiếng Việt.
Câu chuyện tiếp tục bước sang thời kỳ hiện đại với sự hình thành và phổ biến của chữ Quốc ngữ. Giáo sư Stankevic đề cập đến vai trò của các giáo sĩ châu Âu vào thế kỷ XVII, trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của từ điển Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651, trước khi trình bày quá trình chữ viết La-tinh hóa ngày càng được sử dụng rộng rãi và sự hình thành của từ điển học cũng như nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam hiện đại.
Nhìn một cách tổng thể, chương sách cho thấy truyền thống nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam là kết quả của một lịch sử lâu dài của tiếp xúc, thích nghi và sáng tạo tri thức, từ những thực hành tri thức bản địa của Việt Nam và quá trình giao lưu bền bỉ với học thuật Trung Hoa, đến những cuộc tiếp xúc về sau với các truyền thống ngôn ngữ học châu Âu.
Đối với Digitizing Vietnam, bản tài liệu này còn mang một ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị học thuật của chính nó: đây là tài liệu do Giáo sư Stankevic trực tiếp trao tặng cho dự án. Vì vậy, việc bảo tồn và chia sẻ tài liệu không chỉ góp phần giúp một công trình quan trọng về lịch sử ngôn ngữ học Việt Nam đến được với nhiều độc giả hơn, mà còn là một cách nhỏ để chúng tôi lưu giữ ký ức về bà.
Thông qua việc giới thiệu công trình này, Digitizing Vietnam xin tưởng nhớ Giáo sư Nonna V. Stankevic và trân trọng những đóng góp suốt đời của bà đối với việc nghiên cứu tiếng Việt và lịch sử tri thức ngôn ngữ Việt Nam.
Tưởng nhớ Giáo sư Nonna V. Stankevic (1935–2026).
Đọc toàn văn bài viết bằng tiếng Pháp trên nền tảng Digitizing Vietnam: