Trong cuốn sách “Rong chơi miền chữ nghĩa” (tập 1) của mình, tác giả An Chi đã có một khảo cứu từ nguyên và ngữ dụng công phu nhằm giải thích nguồn gốc của yếu tố “liền” trong các tổ hợp “liền anh”, “liền chị” của dân ca Quan họ. Từ một hiện tượng tưởng như quen thuộc nhưng ít được giải thích rõ ràng, tác giả tiếp cận vấn đề qua ba bình diện: ngữ pháp, ngữ âm và ngữ nghĩa, từ đó mở rộng ra các đối chiếu phương ngữ và lịch sử ngôn ngữ để đưa ra kết luận có cơ sở vững chắc.

Trước hết, về mặt ngữ pháp, tác giả xác định rằng “liền anh”, “liền chị” là những ngữ danh từ, trong đó “liền” giữ vai trò trung tâm. Điều này dẫn đến một nghịch lý thú vị: trong tiếng Việt hiện đại, “liền” chỉ được ghi nhận như một tính từ hoặc phụ từ (ví dụ: “liền ngay”, “liền kề”), chứ không được ghi nhận là danh từ. Từ đó, tác giả đặt giả thuyết rằng “liền” trong trường hợp này là một từ cổ đã mất nghĩa (semantic bleaching), chỉ còn tồn tại trong một số phạm vi sử dụng hạn hẹp như trong Quan họ hoặc một vài phương ngữ.

Về phương diện ngữ âm, “liền” được xác định là dạng Hán-Việt cổ của chữ 聯 (hoặc có thể liên hệ với 連), tương ứng với âm Hán-Việt hiện đại là “liên”. Hiện tượng biến đổi từ thanh huyền sang thanh ngang là phổ biến trong các từ Hán-Việt, như: “là” (羅) → “la”, “làn” (瀾) → “lan”, “lầu” (樓) → “lâu”, “liềm” (鎌) → “liêm”. Ngoài ra, “liền” còn có biến thể là “liễn”, được ghi nhận trong nhiều từ điển cổ như của Đào Duy Anh hay Huỳnh-Tịnh Paulus Của. Những biến thể này cho thấy “liền” không phải là một đơn vị ngẫu nhiên mà nằm trong một hệ thống biến âm có quy luật.

Xét về ngữ nghĩa, tác giả truy về nghĩa gốc của chữ 聯 trong tiếng Hán, với các nghĩa như “chuỗi”, “dãy”, “liên kết”, “hội, đoàn” (association, alliance). Nghĩa “tập hợp, bó, xấp” này được bảo tồn rõ trong các phương ngữ: ở Nghệ Tĩnh có “liền trầu” (xấp trầu), trong Nam có “liễn trầu”, “liễn bát” (chồng bát), và trong tiếng Việt văn học có “liên” (聯) để chỉ hai câu thơ đi đôi (ví dụ: liên đề, liên thực trong thơ Đường luật). Chính từ nghĩa “hội, đoàn” này mà tác giả giải thích được “liền” trong Quan họ: đó là tên gọi của một “bọn Quan họ”, tức là một nhóm người cùng hát đối đáp.

Trong sinh hoạt Quan họ, “liền anh” là cách gọi nhóm nam do nhóm nữ xưng, còn “liền chị” là cách gọi nhóm nữ do nhóm nam xưng. “Liền em” là cách xưng khiêm nhường của một cá nhân đại diện cho cả nhóm. Như vậy, ban đầu “liền anh”, “liền chị” không chỉ cá nhân mà còn chỉ cả một tập thể. Về sau, do quá trình mất nghĩa của yếu tố “liền”, các tổ hợp này chuyển sang chỉ từng cá nhân, và “liền” trở thành một hình vị phụ thuộc mang sắc thái thứ bậc.

Để củng cố lập luận, tác giả so sánh “liền” với “đàn”, một hình vị phổ biến trong tiếng Việt hiện đại. “Đàn” vốn xuất phát từ danh từ chỉ tập hợp động vật (“đàn bò”, “đàn chim”), nhưng đã phát triển thành hai công dụng: chỉ giới tính (“đàn ông”, “đàn bà”) và chỉ thứ bậc (“đàn anh”, “đàn chị”, “đàn em”). Tương tự, “liền” cũng từng có hai công dụng: “liền ông”, “liền bà” (tương đương “đàn ông”, “đàn bà”) và “liền anh”, “liền chị”, “liền em”. Dấu vết của công dụng này vẫn còn trong phương ngữ, đặc biệt ở vùng Chùa Hương, nơi người ta vẫn nói “liền ông”, “liền bà”. Thậm chí, trong đồng dao “Thả đỉa ba ba” cũng có câu:“Thả đỉa ba ba, chớ bắt liền bà, phải tội liền ông”, cho thấy sự tồn tại sống động của cách dùng này trong dân gian.

Không dừng lại ở đó, tác giả mở rộng đối chiếu với các phương ngữ khác, đặc biệt là Bình Trị Thiên, nơi tồn tại các biến thể như “nên ông”, “nên bà”, cũng như các hình vị tương đương như “đỉnh”, “linh”, “ninh”. Điều này dẫn đến giả thuyết rằng các hình vị liền, đàn, nên có chung một nguồn gốc. Để chứng minh, tác giả phân tích hai hiện tượng ngữ âm quan trọng. Thứ nhất là sự tương ứng vần -iên ~ -ên, thể hiện qua các cặp: biên (邊) ~ bên, điện (殿) ~ đền, hiên (蜆) ~ hến, phiên (藩) ~ phên, quyến (眷) ~ quyến. Thứ hai là sự lẫn lộn phụ âm đầu l- và n-, thể hiện qua các cặp Hán-Việt như: lạm (濫) ~ nạm, loại (類) ~ nòi, loan (巒) ~ non, lỗ (魯) ~ nỏ, lũng (壟) ~ nổng, và noãn (卵) vốn có thể đọc là loãn. Những quy luật này cho phép giải thích mối quan hệ giữa liền và nên như những biến thể ngữ âm của cùng một gốc từ.

Từ toàn bộ các phân tích trên, tác giả đi đến kết luận rằng “liền” trong “liền anh, liền chị” có nguồn gốc từ chữ 聯 với nghĩa “hội, đoàn”, ban đầu dùng để chỉ một tập thể Quan họ, sau đó chuyển nghĩa để chỉ cá nhân và trở thành một yếu tố phụ thuộc mang nghĩa thứ bậc. Đồng thời, “liền” có quan hệ từ nguyên và ngữ nghĩa mật thiết với các hình vị “đàn” và “nên”, phản ánh sự đa dạng phương ngữ và quá trình biến đổi lịch sử của tiếng Việt.

Bài viết không chỉ làm sáng tỏ một đơn vị từ vựng cụ thể mà còn cho thấy cách tiếp cận ngôn ngữ học lịch sử: kết hợp từ điển học, phương ngữ học, ngữ âm học và văn hóa dân gian. Qua đó, ta thấy rõ rằng những yếu tố tưởng như “tự nhiên” trong ngôn ngữ thực chất là kết quả của một quá trình vận động lâu dài, gắn liền với đời sống xã hội và văn hóa của cộng đồng người Việt.

Đọc sách “Rong chơi miền chữ nghĩa” (Tập 1) của tác giả An Chi trên nền tảng Digitizing Việt Nam: 

https://www.digitizingvietnam.com/vi/our-collections/tinh-hoa-van-hoc-va-ngon-ngu-viet-nam/rong-choi-mien-chu-nghia-1?canvasId=https%3A%2F%2Fdigitizingvietnam.com%2Fiiif%2F5aa75c0e37a91d66d11fb9f40cccc79a.canvas1