Truyện cổ Mạ & Công tác Bảo tồn Văn hóa

Digitizing Vietnam hân hạnh giới thiệu “Truyện Cổ Mạ”, một tuyển tập các câu chuyện dân gian của người Mạ do tác giả Tạ Văn Thông sưu tầm và Nhà xuất bản Văn hóa (Hà Nội) ấn hành vào năm 1986. Với 21 câu chuyện dân gian cùng phần giới thiệu về người Mạ và phong tục và tập quán của họ, cuốn sách mở ra cánh cửa dẫn vào đời sống của một dân tộc thiểu số và truyền tải những giá trị và lối sống đặc trưng của họ tới người đọc. Không chỉ dừng lại ở những câu chuyện thú vị, tác phẩm còn là một nỗ lực bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa dân tộc, góp phần làm giàu thêm di sản của người Mạ cũng như sự đa dạng văn hóa của Việt Nam.
Người Mạ là một dân tộc thiểu số đã cư trú lâu đời tại khu vực phía nam Tây Nguyên. Họ tập trung chủ yếu ở cao nguyên Đà Lạt, quanh tỉnh Lâm Đồng và giáp ranh với Vườn quốc gia Cát Tiên tại Đồng Nai. Là một tộc người bản địa thuộc ngữ hệ Nam Á (Mon-Khmer), ngôn ngữ của người Mạ gần cận với ngôn ngữ của các dân tộc khác như người M’nông, người Chơ Ro và người Cơ Ho. Theo số liệu Điều tra 53 dân tộc thiểu số 01/4/2019, dân tộc Mạ có khoảng 50.000 người; trong đó, chỉ khoảng 20% biết đọc và viết tiếng Mạ, và chưa đầy 5% còn biết hát bài hát truyền thống. Trong bối cảnh đó, công trình sưu tầm và chuyển ngữ các câu chuyện dân gian của Tạ Văn Thông đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và giới thiệu văn hóa dân tộc, bổ sung kho tàng truyền thống truyền miệng phong phú của người Mạ vào nền văn học chung của quốc gia.
Phó Giáo sư Tiến sĩ Tạ Văn Thông của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã dành nhiều tâm huyết cho lĩnh vực ngôn ngữ học, đóng góp tích cực vào công tác nghiên cứu và bảo tồn ngôn ngữ của các dân tộc. Khi thực hiện sưu tầm những câu chuyện dân gian này, ông đã chọn lọc các tác phẩm tiêu biểu nhất, phản ánh rõ nét những giá trị và đời sống của người Mạ. Ông cho rằng người Mạ tin vào một thế giới siêu nhiên rộng lớn hơn thế giới vật chất, có khả năng tác động đến các hoạt động của con người. Các câu chuyện dân gian của người Mạ thường xuyên đề cập đến sự can thiệp từ cõi thiêng, trong đó các vị thần và thiên nhiên đã mang đến sự cứu giúp cùng những vật phẩm kỳ diệu để hỗ trợ con người vượt qua nghịch cảnh. Bên cạnh đó, ông cũng chỉ ra những chủ đề phổ biến trong các câu chuyện này, chẳng hạn như hình tượng các vị thần và ác quỷ, cùng những bài học đạo đức về thiện và ác, sự công bằng, lòng tốt, tình yêu thương và lòng dũng cảm. Xuyên suốt hai mươi mốt câu chuyện dân gian — từ các huyền thoại sáng thế, truyện ngụ ngôn, cho đến những câu chuyện đời thường đầy kịch tính giữa con người với nhau — các tác phẩm này đều tôn vinh chiến thắng của lòng tốt và cái thiện. Những nhân vật nhân hậu được các vị thần ban tặng của cải, và họ đã chia sẻ sự giàu có đó với những người xung quanh; ngược lại, những kẻ độc ác thì phải chịu sự trừng phạt và bị cô lập.
Điều khiến cuốn sách này không chỉ đơn thuần là sự lưu giữ các truyền thống truyền miệng mà còn là sự bảo tồn ngôn ngữ, chính là việc tác giả giữ lại các tên riêng và từ ngữ tiếng Mạ gắn liền với cốt truyện cùng thông điệp đạo đức của mỗi câu chuyện. Chẳng hạn, trong truyện dân gian “Truyền thuyết về bến Cát Tiên và sông Đa Đờng” kể về một cộng đồng đứng lên tự vệ trước đội quân xâm lược tàn bạo, nhân vật đến giúp họ xuất hiện từ một thiên thạch rơi xuống từ bầu trời. Nhân vật này được đặt tên là “Sor-manh”, trong tiếng Mạ có nghĩa là “một ngôi sao”. Dù chỉ xuất hiện trong một phân đoạn, cái tên gốc tiếng Mạ vẫn được Tạ Văn Thông giữ nguyên nhằm làm nổi bật tầm quan trọng của nhân vật này: một người con của thần Giang Nau (vị thần sáng tạo), người đã xin cha cho phép hạ phàm để giúp đỡ dân làng khi biết họ đang phải trải qua cuộc đấu tranh gian khổ. Việc duy trì sử dụng tiếng Mạ như vậy xuyên suốt cuốn sách đã khéo léo hé lộ hệ thống tín ngưỡng của một dân tộc, vượt xa khỏi phạm vi của những từ ngữ đơn lẻ hay các quy tắc đặt tên thông thường.
Một điểm thú vị khác là ở cuối mỗi câu chuyện dân gian, Tạ Văn Thông đều ghi chú rõ người đã kể lại câu chuyện đó cho ông. Thông qua từng câu chuyện, tác giả đã kéo người Mạ lại gần hơn với độc giả, không chỉ qua nội dung các tích truyện, mà còn thông qua chính những con người Mạ bằng xương bằng thịt, những người đã sống và trao truyền lại các câu chuyện này. Điều đó biến truyền thống truyền miệng, vốn đang được Digitizing Vietnam nỗ lực bảo tồn ngày nay, trở nên hữu hình và sống động hơn bao giờ hết.
Khám phá “Truyện Cổ Mạ” tại Digitizing Vietnam.