Tiếp nối buổi trò chuyện với đạo diễn Bùi Thạc Chuyên trong Tuần lễ Điện ảnh tại Đại học Fulbright Việt Nam, tọa đàm “Màn ảnh, Chiến tranh và Hòa bình: Những góc nhìn nhân 50 năm thống nhất” đã diễn ra vào tối ngày 18.04.2025, quy tụ các khách mời đến từ nhiều thế hệ: đạo diễn Phan Đăng Di, đạo diễn Trịnh Đình Lê Minh, tiến sĩ Nguyễn Nam và sinh viên Nguyễn Anh Thư. Qua các lát cắt cá nhân & những ký ức điện ảnh, buổi trò chuyện đã mở ra nhiều chiều suy ngẫm về cách điện ảnh Việt Nam khắc họa chiến tranh không chỉ như một sự kiện lịch sử, mà còn để lại những di chấn kéo dài đến tận hôm nay.

Những thân phận hậu chiến

Đạo diễn Phan Đăng Di mở đầu với hình ảnh của người đàn ông Việt trong bốn giai đoạn: tuổi thơ, trưởng thành, trung niên và tuổi già – được thể hiện trong "Bi, đừng sợ!" như một lát cắt tinh tế của đời sống hậu chiến. "Người đàn ông thời hậu chiến là người luôn theo đuổi một điều gì đó viển vông," anh chia sẻ. Trong "Cha và con và...", đạo diễn tiếp tục đi sâu vào sự đứt gãy giữa các thế hệ: "Xã hội Việt Nam có khả năng phục hồi rất nhanh, nhưng cũng có một khả năng lãng quên rất lớn." Anh nhấn mạnh sự thiếu vắng kết nối giữa các thế hệ chính là hệ quả âm thầm của những biến động liên tục đi qua lịch sử dân tộc – khi ký ức không kịp trao truyền, và mỗi thế hệ chìm đắm trong cuộc chơi riêng của mình.

Phụ nữ: Những nhân chứng lạnh thầm

Nếu Đạo diễn Phan Đăng Di kể chuyện cuộc sống Việt Nam hậu chiến  qua lăng kính của người đàn ông, thì đạo diễn Trịnh Đình Lê Minh lại dẫn dắt người xem đến với những điều không thể nói ra trong đời sống hậu chiến của các nhân vật nữ. Trong “Thưa mẹ con đi”, hình ảnh người mẹ Việt hiện lên dịu dàng và kiên cường trong sự im lặng: “bà không bao giờ than vãn, nhưng ánh mắt của bà đã nói lên tình yêu dành cho con.” Còn "Ngày xưa có một chuyện tình", theo anh, là một "chuyện tình cổ tích" nhưng cũng là hành trình lớn lên sau những vết thương của ký ức chiến tranh. "Tôi trân trọng tác phẩm này vì nó cho cơ hội để khám phá nội tâm nhân vật nữ – người lặng lẽ lựa chọn giữa tình yêu và nghĩa tình,” anh chia sẻ. Xuyên suốt chiến tranh và hòa bình, người nữ trong cái nhìn điện ảnh của anh là những người làm nên lịch sử bằng cách vá lại những vết thương với tất cả sự dịu dàng thầm lặng. 

Gen Z & những ký ức cộng hưởng

Là đại diện GenZ trong buổi tọa đàm, sinh viên Nguyễn Anh Thư đến từ Quảng Trị chia sẻ về trách nhiệm của thế hệ mình trong việc sống cùng lịch sử. “Tôi lớn lên với lời dặn của cha ông: 'Nhiệm vụ của các cháu là phải sống tốt vào.’ Những câu nói đó thôi thúc tôi kể lại câu chuyện của quê hương mình qua từng tour giáo dục và dự án cộng đồng.” Với Thư, điện ảnh là cách để người trẻ không chỉ tiếp cận lịch sử, mà còn đồng cảm với ký ức chưa từng được sống qua – một ký ức được kể bằng hình ảnh và cảm xúc.

Từ góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Nguyễn Nam nhấn mạnh rằng: “Điện ảnh không chỉ phản ánh chiến tranh mà còn giúp chúng ta truy vấn lại căn tính dân tộc. Giữa thời đại toàn cầu hóa và giải toàn cầu hóa, điều quan trọng nhất vẫn là câu chuyện căn tính dân tộc.” Với Thầy, những tác phẩm như Cánh đồng hoang hay Bao giờ cho đến tháng Mười minh chứng cho khả năng điện ảnh có thể ghi chép lại “tính người còn sót lại trong chiến tranh.”

Kết thúc tọa đàm, mọi người cùng lắng nghe một trích đoạn trong Nỗi buồn chiến tranh về nhân vật Kiên – người lính sống vĩnh viễn trong ký ức mùa xuân của tuổi trẻ, của tình yêu, và của lý tưởng:

“Không bị sự quên lãng xói mòn, tâm hồn anh mãi mãi được sống trong mùa xuân của những tình cảm mà ngày nay đã mai một hoặc đã già cỗi và biến tướng. Bởi vì nhờ thế mà anh vĩnh viễn được sống trong những ngày tháng đau thương nhưng huy hoàng, những ngày bất hạnh nhưng chan chứa tình người, những ngày mà chúng ta biết rõ vì sao chúng ta cần phải bước vào chiến tranh, cần phải chịu đựng tất cả và hy sinh tất cả. Ngày mà tất cả đều còn rất son trẻ, trong trắng và chân thành.”

Trong cái nhìn ấy, điện ảnh – cũng như văn chương – là nơi để con người chọn lọc ký ức — vì có quá nhiều thứ để nhớ từ một cuộc chiến khốc liệt kéo dài. Cuộc đối thoại cũng mời gọi những người trẻ kết nối nhiều hơn với những ký ức của những thế hệ đi trước để viết tiếp những trang mới từ tro tàn của chiến tranh.