Bộ sưu tập Borg.tonch nằm trong thư viện Tòa Thánh Vatican và đã được số hóa trên Thư viện Số Vatican (Vatican Digital Library) trong những năm gần đây, là một nỗ lực lưu giữ 41 thủ bản có nội dung liên quan đến lịch sử và văn hóa của cộng đồng giáo dân Công giáo người Việt Nam ở cả hai vùng truyền giáo Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài. Tên của bộ sưu tập, Borg.tonch, là viết tắt của tên đầy đủ trong tiếng Latinh là Borgia Tonchinensis. Trong đó, Borgia là để chỉ người đã dành nhiều công sức sưu tập các thủ bản này, và Tonchinensis là để chỉ ngôn ngữ tiếng Tonkin (tiếng Đàng Ngoài, tiếng An Nam, tiếng Việt). 

Bộ sưu tập này được đặt tên theo Đức Hồng y Stefano Borgia (1731-1804), một nhà thần học, khảo cổ học, sử học và sưu tầm gia người Ý. Ông là hậu duệ của gia tộc Borgia lừng danh và giàu có, nổi tiếng với Đức Giáo hoàng Alexandre VI và những đứa con của ông. Qua việc tận dụng nguồn tài lực dồi dào của dòng họ và chức vụ Thư ký Thánh bộ Truyền giáo Đức Tin (Propaganda Fide) của Tòa Thánh trong 19 năm, Đức Hồng y Borgia đã bỏ ra một lượng tiền lớn để sưu tập hàng nghìn thủ bản của nhiều ngôn ngữ trên khắp thế giới. Trong khoảng thời gian này, các thủ bản trong bộ sưu tập Borgia Tonchinensis cũng đã đến tay ông nhờ vào công cuộc soạn thảo của các nhà truyền giáo Dòng Đa Minh, Hội Thừa sai Paris ở An Nam và sự đóng góp của Thầy cả Philiphê do Rosario Nguyễn Văn Bỉnh và các bạn trong sứ đoàn Garasa ở Lisboa. Sau khi Đức Hồng y Borgia qua đời, các thủ bản có liên quan tới đạo Công giáo đều được đưa vào bộ sưu tập Borgia và trưng bày tại Viện Bảo tàng Borgiano tại Vatican. Đến giữa thế kỷ thứ XIX, các thủ bản trong viện bảo tàng này được chuyển sang quyền sở hữu của Thư viện Tòa Thánh Vatican, nơi chúng vẫn còn được lưu trữ cho đến ngày nay. Đến năm 2021, các thủ bản trong bộ sưu tập Borg.tonch đều được số hóa và lưu trữ trên Thư viện Số Vatican để các độc giả có thể tự do tìm hiểu. 

Bộ sưu tập Borgia Tonchinensis có thể được phân loại sâu hơn trên nhiều phương diện khác nhau. Về phương diện ngôn ngữ, nó không chỉ bao gồm các sách được viết bằng tiếng Việt mà còn có nhiều sách viết bằng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Latinh xen kẽ với nhau. Về phương diện văn tự, đa phần các thủ bản được viết bằng chữ cái Latinh, với khoảng 10 thủ bản khác được viết bằng chữ Nôm. Về phương diện tác giả, phần lớn các sách trong bộ sưu tập là đóng góp lớn của Thầy cả Philiphê do Rosario Nguyễn Văn Bỉnh (1759-1833) và ba bạn đồng hành trong sứ đoàn Garasa tại Lisboa, Bồ Đào Nha. Họ là những người đại diện cuối cùng của truyền thống Công giáo của các giáo dân Dòng Tên tại Việt Nam. Số ít còn lại trong bộ sưu tập là đóng góp của các nhà truyền giáo trong Hội Thừa sai Paris ở Việt Nam và Dòng Đa Minh ở địa hạt Đông Đàng Ngoài (phía đông sông Hồng ngày nay). Về phương diện nội dung, các thủ bản rất đa dạng trong chủ đề, từ truyện sử ký về hoạt động truyền giáo ở Việt Nam, truyện các thánh Công giáo, sách giáo lý, sách kinh nguyện, sách về các việc sùng kính đạo đức, truyện Kinh Thánh, đến từ điển, thư từ qua lại giữa hàng giáo sĩ và các giáo dân, thơ phú, tiểu sử và hồi ký. Về phương diện hình thức xuất bản, đa phần các thủ bản là sản phẩm chép tay từ Thầy cả Bỉnh, nhưng cũng có khá nhiều sách được in ấn tại Việt Nam, sau đó được chuyển đến Roma qua sự sắp xếp của Thánh bộ Truyền giáo Đức Tin. 

Các thủ bản trong bộ sưu tập Borgia Tonchinensis cho ta thấy sự kết nối vượt trội của văn hóa Việt Nam với thế giới trong thế kỷ XVII, một thời kỳ đầy những biến động toàn cầu được tạo ra bởi thời đại hàng hải. Trong những thủ bản này ta có thể bắt gặp câu chuyện của những người Việt Nam phải rơi vào cảnh tha hương nơi xứ người, những nỗ lực kết nối nước An Nam với thế giới của các thừa sai phương Tây, những tình tiết về lịch sử Việt Nam được thụât lại dưới góc nhìn của các người dân sống trong thời kỳ An Nam còn bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài. Bộ sưu tập cũng sở hữu giá trị rất to lớn vì nó đã lưu giữ những hồi ký và tác phẩm của Philiphê do Rosario Nguyễn Văn Bỉnh, người được nhiều nhà nghiên cứu coi như nhà văn viết truyện bằng chữ Quốc ngữ sớm nhất Việt Nam, cùng nhiều tác phẩm chữ Nôm của ông cũng có giá trị tham khảo cho sự phát triển của chữ viết tiếng Việt đương thời. Nhiều tác phẩm Công giáo Việt Nam nổi tiếng khác cũng chỉ được lưu giữ nhờ vào bộ sưu tập Borgia Tonchinensis, tiêu biểu như cuốn "Dũng Lý Hộ Thần" của Thừa sai Girolamo Maiorica và "Truyện Evangelio cùng Actum" của các Thầy cả trong Hội Thừa sai Paris. 

Với việc bộ sưu tập Borgia Tonchinensis một lần nữa được giới thiệu với bạn đọc trên nền tảng Digitizing Việt Nam dưới tên Bộ sưu tập Thủ bản và Ấn phẩm Công giáo Việt Nam thời kỳ đầu, chúng tôi  hy vọng rằng các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực Việt Nam học có thể tận dụng nguồn tư liệu quý giá này trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả việc tìm hiểu thêm về vị trí của người Việt Nam trong quá trình toàn cầu hóa rộng khắp vào thời kỳ cận đại. 

Xem Bộ sưu tập Thủ bản và Ấn phẩm Công giáo Việt Nam thời kỳ đầu trên Digitizing Việt Nam:

https://www.digitizingvietnam.com/vi/our-collections/the-borgia-tonchinensis-collection

Bộ sưu tập và bài viết đi kèm này được thực hiện nhờ sự đóng góp của Nguyễn Nam, một nghiên cứu sinh bậc đại học tại Centre College, bang Kentucky, chuyên về lịch sử Đông Á và ngôn ngữ học. Hướng nghiên cứu của Nguyễn Nam tập trung vào văn học Công giáo Việt Nam viết bằng chữ Nôm và mối quan hệ lịch sử giữa Bồ Đào Nha với An Nam, đặc biệt được định hình qua các hoạt động truyền giáo của Dòng Tên.