1. Một bộ phim đặt câu hỏi: điều gì xảy ra sau khi lịch sử khép lại?

Được chính thức lọt vào danh sách rút gọn (shortlist) của Giải Oscar lần thứ 98 ở hạng mục Phim tài liệu ngắn xuất sắc nhất, Đất Lành, Chim Đậu là một bộ phim tài liệu có độ dài vừa đầy sức nặng (≈33 phút, 2025) của nhà làm phim gốc Việt Naja Pham Lockwood. Thay vì tiếp cận Chiến tranh Việt Nam qua những lằn ranh trận tuyến hay các khái quát chính trị quen thuộc, bộ phim bắt đầu từ một bức ảnh nổi tiếng toàn cầu, rồi lặng lẽ đặt ra một câu hỏi khó hơn, day dứt hơn: điều gì xảy ra với những con người và gia đình bị lịch sử biến thành biểu tượng?

Trung tâm của bộ phim là bức ảnh “Saigon Execution” (1968) đoạt giải Pulitzer của nhiếp ảnh gia Eddie Adams, một hình ảnh đã lưu hành suốt nhiều thập kỷ như biểu tượng cho sự tàn bạo của chiến tranh. Được tái bản không ngừng trong sách giáo khoa, bảo tàng và truyền thông, bức ảnh ấy thường được dùng để đại diện cho cả một cuộc chiến. Bộ phim của Lockwood nhẹ nhàng nhưng kiên quyết chống lại sự giản lược đó. Thay vì tiếp tục đặt nặng sức nặng biểu tượng của hình ảnh, bộ phim lần theo đời sống con người kéo dài sau khoảnh khắc lịch sử ấy.

2. Từ biểu tượng đến hệ quả

Không xem lại bức ảnh như một bằng chứng hay một lập luận, Đất lành, Chim đậu chuyển khung nhìn sang những người “thừa hưởng” hệ quả của khoảnh khắc đó. Thông qua những cuộc phỏng vấn hiếm hoi và đầy thân mật, bộ phim đã kết nối: Con gái của Tướng Nguyễn Ngọc Loan, sĩ quan Việt Nam Cộng hòa đã nổ súng; các con của Nguyễn Văn Lém, người bị xử bắn; và con trai của một gia đình bị cho là đã bị Nguyễn Văn Lém sát hại, một chi tiết gây tranh cãi nhưng mang tính then chốt trong bối cảnh của bức ảnh

Những con người này không lựa chọn vai trò mà lịch sử gán cho cha mẹ họ, nhưng họ vẫn phải sống cùng những diễn giải, phán xét và khoảng lặng mà bức ảnh để lại. Bộ phim cho thấy cách một giây bị “đóng băng” trong lịch sử vang dội qua nhiều thập kỷ, định hình câu chuyện gia đình, con đường di cư, sự soi xét của công chúng và nỗi đau riêng tư.

3. Sang chấn liên thế hệ và sự kế thừa đạo đức

Một trong những đóng góp nổi bật nhất của bộ phim là sự tập trung vào sang chấn liên thế hệ. Ở đây, sang chấn không chỉ mang tính tâm lý, mà còn là mang tính xã hội và biểu tượng, đó là gánh nặng của việc bị gắn công khai với một hình ảnh mà thế giới tin rằng họ đã “hiểu rõ”.

Bộ phim cho thấy cách những đứa con của cả hai phía xoay xở với “di sản đạo đức” mà không có một lời giải rõ ràng. Không có sự hòa giải dễ dàng, không có phán quyết lịch sử dứt khoát, thay vào đó, Lockwood để cho mâu thuẫn, bất định và sự cảm thông cùng tồn tại. Chính ở điểm này, bộ phim khước từ lối tư duy nhị nguyên, đó là nạn nhân và thủ phạm, thiện và ác, vốn thường chi phối các hình dung về chiến tranh.

4. Ly tán, nơi nương náu và ý nghĩa của “đất lành”

Nhan đề tiếng Việt Đất lành, chim đậu gợi đến một thành ngữ quen thuộc, nói về nơi trú ẩn, sự định cư và khả năng gây dựng lại cuộc sống sau biến động. Ý niệm này cộng hưởng sâu sắc với góc nhìn lưu vong (diaspora) của bộ phim.

Nhiều nhân vật trong phim, cũng như chính đạo diễn, được định hình bởi trải nghiệm mất chỗ ở và tái định cư, họ trở thành người tị nạn, người nhập cư, và những “người Mỹ mới”. Bộ phim gợi ý rằng chữa lành không phải là xóa bỏ quá khứ, cũng không phải là một sự hòa giải chung cuộc với lịch sử, mà là công việc mong manh, kéo dài, của việc tiếp tục sống, trong khi vẫn mang theo những điều không thể đảo ngược.

5. Một góc nhìn của người Việt trước một hình ảnh toàn cầu

Việc bộ phim được đạo diễn bởi một nhà làm phim gốc Việt mang ý nghĩa đặc biệt. “Saigon Execution” là một trong những hình ảnh được lưu hành rộng rãi nhất về Chiến tranh Việt Nam, nhưng ý nghĩa của nó phần lớn được kiến tạo qua các khung diễn giải truyền thông và thể chế phương Tây. Cách tiếp cận của Lockwood không nhằm thay thế một diễn ngôn mang tính quyền uy bằng một diễn ngôn khác. Thay vào đó, bộ phim đã đặt tiếng nói của người Việt vào trung tâm, đặc biệt là những người có cuộc đời bị bức ảnh định đoạt, nhưng hiếm khi được lắng nghe trong những lần kể lại.

6. Vì sao bộ phim này lại quan trọng trong thời đại hôm nay?

Trong một thời đại mà hình ảnh bạo lực lan truyền toàn cầu chỉ trong vài giây (thường bị tách rời khỏi bối cảnh và hệ quả) thì Đất lành, Chim đậu đưa ra một cử chỉ phản biện thiết yếu. Bộ phim nhắc chúng ta rằng hình ảnh không kết thúc khi màn trập khép lại. Chúng tiếp tục di chuyển, tích lũy ý nghĩa và đổ bóng dài lên nhiều thế hệ. Sự kiên nhẫn, nhân bản và lặng lẽ trong việc lắng nghe khiến bộ phim không chỉ là một suy tư về Chiến tranh Việt Nam, mà còn là một phản tỉnh đương đại về ly tán, ký ức và đạo đức của sự trình hiện trong kỷ nguyên số.

Bộ phim sẽ được phát hành để xem trực tuyến trên Los Angeles Times – Short Docs từ ngày 2 tháng 2 năm 2026:

👉 Xem Đất lành, Chim đậu  trên LA Times Short Docs
https://www.latimes.com/shortdocs

(Tình trạng phát hành có thể thay đổi theo khu vực; độc giả nên kiểm tra trực tiếp trên trang.)