Cuốn sách Nghiên cứu âm Hán Việt thế kỷ 17  (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019, viết bằng tiếng Trung) của  Tiến sĩ Nguyễn Đại Cồ Việt là một chuyên khảo có giá trị trong lĩnh vực ngôn ngữ học lịch sử, tập trung vào việc khảo sát và tái diễn giải hệ thống âm đọc chữ Hán trong tiếng Việt từ một góc nhìn lý thuyết và thực chứng mới. Xuất phát từ luận án tiến sĩ được bảo vệ tại Đại học Bắc Kinh, công trình không chỉ tổng hợp các hướng nghiên cứu trước đó mà còn chủ động đặt lại những vấn đề nền tảng liên quan đến cách định danh, phân loại và lý giải các lớp từ Hán trong tiếng Việt. Trong bối cảnh nghiên cứu âm Hán Việt vốn đã có truyền thống lâu dài, đóng góp của cuốn sách nằm ở việc đề xuất một cách nhìn có tính hệ thống hơn, nhằm giải quyết những điểm chưa rõ ràng trong các mô hình trước đây.

Tái định nghĩa “âm Hán Việt” và khung phân loại mới

Một trong những điểm xuất phát quan trọng của công trình là việc tác giả không sử dụng trực tiếp thuật ngữ “Hán Việt ngữ” theo truyền thống, mà đề xuất khái niệm “Việt Nam Hán tự âm” để bao quát toàn bộ các hình thức đọc chữ Hán trong tiếng Việt . Sự thay đổi này phản ánh nhu cầu vượt ra khỏi cách phân loại cũ vốn chưa đủ linh hoạt để xử lý các hiện tượng phức tạp trong lịch sử ngôn ngữ.

Trên cơ sở đó, hệ thống âm đọc chữ Hán được chia thành hai loại chính: loại A (SVA), tương ứng với âm Hán Việt mang tính quan phương, và loại B (SVB), tức âm Hán Nôm hóa – những cách đọc đã thâm nhập vào đời sống khẩu ngữ và không còn được nhận diện như yếu tố ngoại lai . Điều đáng chú ý là việc phân loại này đi kèm với các tiêu chí rõ ràng và một trình tự phân tích cụ thể, cho phép nhận diện chính xác hơn ranh giới giữa các lớp từ, đồng thời khắc phục những hạn chế của mô hình tam phân trước đó . Nhờ vậy, công trình không chỉ đổi mới về thuật ngữ mà còn cung cấp một công cụ phân tích hữu hiệu cho nghiên cứu ngữ âm lịch sử.

Đối thoại và kế thừa truyền thống nghiên cứu

Công trình của Nguyễn Đại Cồ Việt không tách rời khỏi lịch sử học thuật, mà đặt mình trong mối đối thoại với các nghiên cứu kinh điển, đặc biệt là từ H. Maspero và Vương Lực. Nếu Maspero là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu âm Hán Việt một cách hệ thống từ đầu thế kỷ XX, thì Vương Lực đã phát triển mô hình phân loại ba tầng có ảnh hưởng sâu rộng trong giới nghiên cứu . Tuy nhiên, tác giả chỉ ra rằng các mô hình này vẫn còn những hạn chế, nhất là trong việc xác định tiêu chí phân biệt và xử lý các trường hợp trung gian.

Bằng cách đề xuất hai tiêu chí cốt lõi, tính quan phương của âm đọc và mức độ bảo lưu dấu tích ngữ âm lịch sử, cuốn sách đưa ra một hướng tiếp cận có tính hệ thống hơn . Điều này không chỉ giúp làm rõ ranh giới giữa các lớp từ Hán trong tiếng Việt, mà còn góp phần giải quyết những tranh luận kéo dài liên quan đến việc xác định “cổ Hán Việt” hay “Hán ngữ Việt hóa”.

Lý thuyết “tiếp xúc nội tại” và cách nhìn mới về biến đổi ngữ âm

Một đóng góp lý luận nổi bật của công trình là khái niệm “tiếp xúc nội tại”. Theo cách hiểu này, sau khi tiếp nhận một lượng lớn yếu tố Hán, tiếng Việt không chỉ vay mượn từ vựng mà còn hình thành hai hệ thống ngữ âm song song: một thuộc lớp từ Hán Việt và một thuộc lớp từ thuần Việt. Hai hệ thống này không tồn tại độc lập, mà tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau, dẫn đến những biến đổi ngữ âm diễn ra ngay bên trong cấu trúc của tiếng Việt .

Cách tiếp cận này cho phép lý giải các hiện tượng biến đổi như “cẩm” thành “gấm” không còn là những ngoại lệ riêng lẻ, mà là kết quả của một quá trình biến đổi có quy luật. Đồng thời, nó cũng mở rộng phạm vi của lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ, từ chỗ chỉ xét quan hệ giữa hai ngôn ngữ, sang việc xem xét các tương tác nội bộ trong một ngôn ngữ đã trải qua quá trình vay mượn sâu rộng.

Khảo sát âm Hán Việt thế kỷ 17: tư liệu và phương pháp

Phần trọng tâm của cuốn sách là nghiên cứu hệ thống âm Hán Việt trong thế kỷ 17, dựa trên các tư liệu chữ Quốc ngữ sớm như Từ điển Việt – Bồ – La (1651) và Lịch sử nước An Nam (1659) . Đây là một lựa chọn có ý nghĩa, bởi các nguồn tư liệu này phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong lịch sử tiếng Việt, khi chữ Quốc ngữ bắt đầu ghi lại các dạng âm đọc đang lưu hành.

Thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu, xác lập nguyên tắc nhận diện âm Hán Việt, phân tích quy luật đối ứng ngữ âm và xem xét các trường hợp ngoại lệ, tác giả tái hiện được một cách tương đối chi tiết diện mạo của hệ thống âm Hán Việt trong thế kỷ 17. Không dừng lại ở đó, nghiên cứu còn góp phần làm sáng tỏ những biến đổi trong chính tả và phát âm của tiếng Việt trong giai đoạn này, từ đó cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử tiếng Việt nói chung.

Ý nghĩa học thuật và hướng nghiên cứu tiếp theo

Từ những đóng góp về lý thuyết và thực chứng, Nghiên cứu âm Hán Việt thế kỷ 17 có thể được xem là một công trình mang tính nền tảng cho việc nghiên cứu sâu hơn về lịch sử ngôn ngữ Việt Nam. Việc đề xuất khung phân loại mới và khái niệm “tiếp xúc nội tại” không chỉ giúp tái cấu trúc cách hiểu về âm Hán Việt, mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới đối với các hiện tượng ngôn ngữ liên quan.

Đồng thời, công trình cũng cho thấy rằng vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là việc xác định và mô tả đầy đủ lớp âm Hán Nôm hóa, một khu vực giao thoa phức tạp giữa từ vay mượn và từ bản địa . Chính những khoảng mở này làm nên giá trị lâu dài của cuốn sách, không chỉ như một kết quả nghiên cứu, mà còn như một điểm khởi đầu cho các công trình tiếp theo trong lĩnh vực Hán Nôm và Việt Nam học.

Đọc sách này trên nền tảng Digitizing Việt Nam: 

https://www.digitizingvietnam.com/vi/our-collections/nghien-cuu-han-nom/nghien-cuu-am-han-viet-the-ky-17