Viện Đông Á Weatherhead chúc mừng giảng viên John D. Phan, Phó Giáo sư Nhân văn Việt Nam tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Đông Á, Đại học Columbia, đồng thời là người đồng sáng lập Chương trình Nghiên cứu Việt Nam Toàn cầu tại Đại học Columbia, nhân dịp ra mắt cuốn sách đầu tiên của anh.

Được Trung tâm Châu Á của Đại học Harvard xuất bản vào mùa xuân năm nay, cuốn sách mang tựa đề gợi nhiều suy tưởng Lost Tongues of the Red River: Annamese Middle Chinese and the Origins of the Vietnamese Language (tạm dịch là Những Ngôn ngữ Thất lạc của Sông Hồng: Tiếng Hán Trung Đại An Nam và Nguồn gốc của Tiếng Việt) khám phá sự hình thành của tiếng Việt dưới ảnh hưởng của một ngôn ngữ Hán đã thất truyền mà Giáo sư John Phan gọi là “Tiếng Hán Trung Đại An Nam,” vốn tồn tại ở khu vực Bắc Việt Nam vào những thế kỷ đầu tiên của thiên niên kỷ thứ hai sau Công nguyên.

Tác giả John Phan cho biết, mặc dù Lost Tongues of the Red River đặt nền tảng trong bối cảnh Đông Nam Á tiền hiện đại, tác phẩm lại xoay quanh những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với công việc nghiên cứu tại Viện Đông Á Weatherhead. Bằng cách phơi bày nguồn gốc đan xen và phức tạp của tiếng Việt trong một thứ ngôn ngữ, đó là Hán cổ, Lost Tongues of the Red River đặt tiếng Việt trong một môi trường giao lưu quốc tế, đầy biến đổi về ngôn ngữ, vốn không trùng khớp với ranh giới quốc gia trên bất kỳ tấm bản đồ nào.

Khi khám phá xã hội đa ngôn ngữ và pha trộn này, cuốn sách đã bác bỏ điều mà tác giả gọi là một “lối tư duy rất hiện đại” — cho rằng “ngôn ngữ, quốc gia, văn hóa và sắc tộc hợp thành một khối nguyên nhất,” một quan điểm mà theo ông “không phản ánh đúng thực tế.”

“Ngôn ngữ cho chúng ta thấy rằng những cấu trúc bản sắc hiện đại theo mô hình quốc gia - dân tộc có thể gây ảnh hưởng tiêu cực hoặc hạn chế cách chúng ta hiểu về quá khứ xa xưa.”

Tác giả John Phan đã gắn bó với nguồn tư liệu này suốt nhiều năm. Cuốn sách được xây dựng từ luận án tiến sĩ mà ông bảo vệ tại Đại học Cornell năm 2012, và bản thảo đầu tiên được ông hoàn thiện trong thời kỳ đại dịch Covid-19.

Trong công trình này, John Phan đã vận dụng các phương pháp ngôn ngữ học, văn bản học và lịch sử. Ông tiến hành nghiên cứu thực địa ở Bắc Trung Bộ Việt Nam, khai thác ngôn ngữ của người Mường — dân tộc thiểu số lớn thứ ba của Việt Nam — đồng thời tra cứu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội, nơi lưu giữ bộ sưu tập văn bản Hán Nôm lớn nhất thế giới.

Cảm giác của ạnh thế nào khi hoàn thành cuốn sách đầu tiên? “Điều quan trọng là có những công trình được xuất bản, hiện hữu dưới dạng vật chất,” ông chia sẻ, “để chúng có thể ‘ra đời’, nơi các học giả khác có thể tiếp cận và trao đổi.”

Giáo sư John Phan chia sẻ thêm về động lực viết Lost Tongues of the Red River trong một cuộc phỏng vấn dài (rất đáng đọc) với Columbia News vào tháng Sáu vừa qua. Trong buổi trò chuyện đó, ông cũng gợi ý một số tác phẩm đọc gần đây và, thú vị hơn, hé lộ dự án sách tiếp theo. Cuốn sách sắp tới sẽ đưa nghiên cứu của ông sang thế kỷ 17 và 18, tập trung vào sự trỗi dậy của ngôn ngữ bản địa Việt Nam dưới dạng chữ Nôm, đồng thời chứng minh cách hệ chữ này mở đường cho sự ra đời của “những hình thức văn học mới.”