Truyện Nước An Nam: Quyển thứ hai nói sự Đàng Trong

Thủ bản Borg.tonch.2 hay “Truyện nước Annam: Quyển thứ hai nói sự Đàng Trong” là phần thứ hai trong bộ sách “Truyện nước Annam Đàng Ngoài chí Đàng Trong” của Thầy cả Philiphê do Rosario Nguyễn Văn Bỉnh, CO. Toàn bộ sách được viết bằng tiếng Việt chữ Quốc ngữ. Sách được hoàn thành vào năm 1822 ở Lisbon, Bồ Đào Nha. Tương tự với phần trước đó, sách này cũng là một biên niên sử công cuộc rao giảng đạo Công giáo ở miền Trung và Nam Việt Nam. Sách có tổng cộng 703 trang và được chia thành 74 đoạn. Sách mở đầu với sự tích hình thành nước Đàng Trong hay nước Quảng. Theo Thầy cả Bỉnh thì vốn là một phần của nước An Nam nhưng Chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã ra cát cứ và lấy sông Gianh làm ranh giới, từ đó khai sinh ra dòng dõi các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Kế đến sách thuật lại việc đạo Công giáo đến nước Đàng Trong trước Đàng Ngoài vào năm 1615, là nhờ công của hai thừa sai Dòng Tên Francesco Buzomi và Diogo de Carvalho. Hầu hết các đoạn còn lại trong sách kể về truyện Chúa Nguyễn ra chiếu chỉ cấm đạo liên tục và truyện các người Đàng Trong chịu tử vì đạo trong thời gian này. Tiêu biểu nhất trong sách có truyện đấng tử vì đạo đầu tiên của Việt Nam là Thầy giảng Andre Trẻ (Andre Phú Yên) ở dinh Chiêm, truyện Thầy giảng João Kết Long là một bổn đạo có nhiều trước tác chữ Nôm nhưng đã thất lạc, truyện nhiều đấng tử vì đạo bị giết vào chung một đợt v..v… Các đoạn tiểu sử trong sách được viết theo lối văn hạnh các thánh của đạo Công giáo, nên chỉ tập trung vào cái chết của từng vị là chính, nhiều khi chẳng có họ tên hay hành trạng trước khi bị bắt, duy chỉ có tên thánh được chép kỹ càng. Cuối sách thì Thầy cả Bỉnh thuật lại việc quân nhà Nguyễn đánh bại quân Tây Sơn, giúp Gia Long lên ngôi Hoàng đế vào năm 1802. Từ những thông tin truyền giáo trên báo Gazette de Lisboa, ông cũng đưa ra thống kê số lượng bổn đạo ở Đàng Trong vào thời điểm này. Đoạn cuối cùng là kể lại sự tình Minh Mạng lên ngôi hoàng đế vào năm 1820. Thủ bản này giúp các học giả ngành Việt Nam học khai thác thêm về lịch sử đạo Công giáo ở miền Trung và Nam Việt Nam từ năm 1615 đến năm 1822.