La tradition linguistique vietnamienne et ses contacts avec la tradition chinoise
Được xuất bản vào năm 2000 bởi Walter de Gruyter (Berlin và New York) trong Tập 1 của bộ History of the Language Sciences / Geschichte der Sprachwissenschaften / Histoire des sciences du langage: An International Handbook on the Evolution of the Study of Language from the Beginnings to the Present, chương sách bằng tiếng Pháp của Nonna V. Stankevic có nhan đề “La tradition linguistique vietnamienne et ses contacts avec la tradition chinoise” (“Truyền thống ngôn ngữ học Việt Nam và những tiếp xúc với truyền thống Trung Hoa”). Bộ sách do Sylvain Auroux, E. F. K. Koerner, Hans-Josef Niederehe và Kees Versteegh chủ biên. Chương sách trình bày một cái nhìn tổng quan về lịch sử hình thành và phát triển của tư tưởng và hoạt động nghiên cứu ngôn ngữ ở Việt Nam, đặc biệt chú trọng đến mối quan hệ lâu dài với truyền thống ngôn ngữ học Trung Hoa. Tác giả phân chia lịch sử này thành một số giai đoạn chính: thời kỳ trước khi chịu ảnh hưởng sâu rộng của Trung Hoa, thời kỳ chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ và văn hóa Trung Hoa, và sau đó là thời kỳ chịu ảnh hưởng của Pháp. Chương sách nhấn mạnh rằng các học giả Việt Nam không đơn thuần tiếp nhận các phương pháp và tri thức ngôn ngữ từ Trung Hoa mà còn điều chỉnh và vận dụng chúng cho phù hợp với những đặc điểm riêng về ngữ âm, ngữ pháp và từ vựng của tiếng Việt. Một phần quan trọng của chương sách khảo sát thời kỳ ảnh hưởng Trung Hoa và quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Hán–Việt. Tác giả thảo luận về các lớp từ vựng gốc Hán được du nhập vào tiếng Việt qua nhiều thời kỳ, cũng như những truyền thống khác nhau trong cách đọc chữ Hán, bao gồm các lớp âm Hán-Việt cổ, âm Hán-Việt và các cách đọc Hán-Việt đã được Việt hóa. Bảng so sánh ở đầu chương minh họa các lớp âm đọc này thông qua một số từ có nghĩa như “mùa”, “buồng/phòng”, “gần” và “ván”. Chương sách cũng xem xét ảnh hưởng của quá trình tiếp xúc với tiếng Hán đối với hệ thống ngữ âm tiếng Việt, bao gồm những biến đổi lịch sử liên quan đến phụ âm và thanh điệu. Tiếp đó, chương sách đề cập đến sự phát triển của từ điển học và hoạt động nghiên cứu ngôn ngữ tại Việt Nam. Tác giả giới thiệu nhiều loại từ điển và công trình tra cứu do các học giả Việt Nam biên soạn, trong đó có các từ điển Hán–Việt và những công trình liên quan đến chữ Nôm. Theo tác giả, tri thức ngôn ngữ truyền thống của Việt Nam mang tính thực hành rõ nét, nhưng đồng thời thể hiện những quan sát khá tinh tế về cấu trúc âm tiết, thanh điệu, vần, các phạm trù từ vựng, chữ viết, cách phát âm phương ngữ và quan hệ ngữ nghĩa. Những tư liệu này cho thấy Việt Nam đã hình thành một truyền thống đáng kể về suy tư và nghiên cứu ngôn ngữ, dù các tri thức đó không phải lúc nào cũng được trình bày thành một hệ thống lý thuyết rõ ràng. Chương sách dành sự chú ý đặc biệt cho chữ Nôm, được tác giả trình bày như một hệ thống chữ viết do người Việt phát triển trên cơ sở chữ Hán cùng các nguyên tắc về hình thể và ngữ âm của chữ Hán. Tác giả phân tích nhiều phương thức cấu tạo và sử dụng chữ Nôm, bao gồm việc mượn chữ Hán dựa trên âm đọc hoặc ý nghĩa, cũng như việc tạo ra những chữ mới bằng cách kết hợp thành tố biểu nghĩa và thành tố biểu âm. Sơ đồ trong chương phân loại các kiểu cấu tạo chữ Nôm, qua đó cho thấy hệ thống chữ viết này vừa tiếp thu những nguyên tắc của chữ Hán, vừa phản ánh những đặc điểm và quá trình phát triển riêng của tiếng Việt. Phần cuối của chương đề cập đến thời kỳ hiện đại và sự hình thành, phổ biến của chữ Quốc ngữ. Tác giả truy nguyên quá trình phát triển hệ thống chữ viết La-tinh hóa tiếng Việt từ hoạt động của các giáo sĩ phương Tây vào thế kỷ XVII và nhấn mạnh từ điển của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như một dấu mốc quan trọng. Chương sách tiếp tục trình bày quá trình chữ Quốc ngữ dần được mở rộng sử dụng dưới thời thuộc địa Pháp, sự suy giảm của nền giáo dục truyền thống dựa trên chữ Hán, cũng như sự xuất hiện của các từ điển và công trình nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam theo hướng hiện đại. Tác giả cũng đề cập đến việc các khái niệm của ngôn ngữ học châu Âu dần được đưa vào nghiên cứu và mô tả ngữ pháp tiếng Việt. Ở phạm vi rộng hơn, chương sách trình bày lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ ở Việt Nam như kết quả của quá trình tương tác lâu dài giữa những thực hành tri thức bản địa của Việt Nam, truyền thống học thuật Trung Hoa và về sau là các truyền thống ngôn ngữ học châu Âu. Thay vì xem tư tưởng ngôn ngữ học Việt Nam chỉ đơn thuần là sự tiếp nhận từ bên ngoài, tác giả làm nổi bật quá trình thích nghi và biến đổi, trong đó những khái niệm và thực hành chữ viết được du nhập đã được điều chỉnh để phù hợp với những đặc điểm riêng của tiếng Việt. Vì vậy, chương sách đặc biệt có giá trị đối với nghiên cứu về lịch sử ngôn ngữ học Việt Nam, tiếp xúc ngôn ngữ Hán–Việt, từ điển học Việt Nam, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ, ngữ âm học lịch sử và lịch sử tư tưởng nghiên cứu ngôn ngữ tại Việt Nam.
Tiêu đề:
La tradition linguistique vietnamienne et ses contacts avec la tradition chinoise
Tác giả:
Author: Nonna V. Stankevic
Điều kiện truy cập:
Open access for educational and research purposes; commercial use prohibited.