Việt Nam và Trung Quốc: Một Quan hệ Lịch sử
“Mối quan hệ lịch sử giữa Việt Nam và Trung Quốc là gì?”
Theo Giáo sư Kathlene Baldanza (Đại học Penn State): “Đó là một quan hệ rất phức tạp.”
Câu trả lời tưởng chừng như né tránh mơ hồ, nhưng bài giảng giàu hình ảnh và dữ liệu lịch sử của bà đã cho thấy rõ: mối quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng này không hề đơn giản. Mối quan hệ ấy kéo dài hàng thiên niên kỷ, đan xen giữa chinh phạt và độc lập, giữa đô hộ và ngoại giao, giữa chống đối và thích nghi.
Câu chuyện của Việt Nam không bắt đầu từ văn bản, mà từ chất liệu đồng. Văn hóa Đông Sơn (thế kỷ VI TCN – thế kỷ II SCN), nổi tiếng với trống đồng và các hiện vật bằng kim loại, phản ánh một xã hội phát triển độc lập với các đế chế sơ kỳ của Trung Hoa. Những hiện vật như trống nhỏ và tượng người ngồi cho thấy một truyền thống bản địa tồn tại từ trước khi có sử chép.
Tư liệu đầu tiên về văn hóa Việt Nam xuất hiện trong các nguồn sử Trung Quốc. Không có văn bản nào bằng tiếng Việt còn tồn tại trước thế kỷ XI. Điều này dẫn đến một nhận định quan trọng trong bài giảng: Việt Nam thời kỳ đầu, tuy chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Trung Hoa, nhưng đã phát triển theo cách riêng – và tiếng nói của họ thường được ghi nhận thông qua tài liệu của Trung Quốc.
Vào năm 111 TCN, nhà Hán chinh phục nước Nam Việt, đặt vùng đồng bằng sông Hồng dưới sự cai trị của đế chế. Nhưng lịch sử Việt Nam không chỉ là câu chuyện bị trị, mà còn là câu chuyện đấu tranh. Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (39–43 SCN) là một biểu tượng bất khuất. Sau này, sự sụp đổ của nhà Đường tạo cơ hội cho Việt Nam giành lại độc lập – năm 936, Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng và lập ra nhà nước tự chủ Đại Việt.
Trong nhiều thế kỷ tiếp theo, các triều đại Trung Hoa từ Hán, Nguyên đến Minh vẫn liên tục tìm cách tái chiếm miền Bắc Việt Nam – nhưng đều vấp phải sự kháng cự mãnh liệt, đỉnh điểm là ba cuộc kháng chiến chống Nguyên vào thế kỷ XIII dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo, đặc biệt là trận Bạch Đằng năm 1288.
Ngay cả sau khi giành độc lập, Việt Nam vẫn duy trì quan hệ triều cống với Trung Hoa. Ngoại giao được thiết lập theo mô hình tôn ti: sứ thần Việt Nam đến kinh đô Trung Quốc, dâng cống phẩm và nhận lại ấn tín, lịch, và áo mão do hoàng đế Trung Hoa ban tặng – những biểu tượng chính trị mang ý nghĩa khẳng định tính chính danh.
Việt Nam cũng tiếp nhận nhiều yếu tố văn hóa từ Trung Hoa: hệ thống luật pháp Nho giáo, Phật giáo Đại thừa, văn ngôn Hán, khoa cử, phong cách ăn mặc và hành chính. Đặc biệt, triều Lê đã áp dụng triệt để mô hình cai trị theo Nho giáo và mở rộng bờ cõi về phía Nam, bao gồm việc đánh chiếm Chiêm Thành vào thập niên 1470.
Ngôn ngữ là minh chứng rõ rệt cho sự giao thoa văn hóa. Ngày nay, ước tính có từ 30% đến 80% từ vựng tiếng Việt có gốc Hán. Điều này bắt nguồn từ sự gần gũi về văn hóa và việc sử dụng Hán văn làm ngôn ngữ hành chính trong nhiều thế kỷ.
Khoảng thế kỷ XI, người Việt phát triển chữ Nôm – hệ thống chữ viết sử dụng các ký tự Hán cải biên để ghi lại tiếng Việt nói. Trong nhiều thế kỷ, giới trí thức Việt Nam sử dụng đồng thời tiếng Việt, chữ Hán và chữ Nôm. Một kiệt tác như Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết bằng chữ Nôm, thể hiện sự giao thoa và cải biên văn học Trung Hoa theo tinh thần Việt.
Sang thế kỷ XIX, sự đô hộ của Pháp làm gián đoạn mối quan hệ truyền thống giữa Việt Nam và Trung Quốc. Cuộc chiến Pháp–Thanh (1884–1885) khiến Trung Quốc buộc phải công nhận Việt Nam là xứ bảo hộ của Pháp. Từ đây, vai trò của Trung Hoa trên chính trường Việt Nam bị thay thế bởi thực dân Pháp. Quá trình chuyển từ giáo dục Hán học sang mô hình Pháp ngữ cũng góp phần vào sự lên ngôi của chữ Quốc ngữ.
Thế kỷ XX tiếp tục chứng kiến những bước ngoặt. Năm 1950, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là quốc gia đầu tiên công nhận chính phủ Hồ Chí Minh – một hành động buộc các nước xã hội chủ nghĩa khác làm theo. Tuy nhiên, chưa đầy ba thập niên sau, vào năm 1979, hai nước lâm vào chiến tranh biên giới do căng thẳng liên quan đến Campuchia và cộng đồng người Hoa tại Việt Nam.
Ngày nay, mối quan hệ lịch sử giữa hai nước vẫn đầy phức tạp. Một mặt, Việt Nam và Trung Quốc có mối quan hệ sâu sắc về văn hóa, chính trị và kinh tế. Mặt khác, các tranh chấp chủ quyền – đặc biệt ở Biển Đông – và những căng thẳng về môi trường liên quan đến các đập thủy điện trên sông Mekong cho thấy vị trí địa lý gần gũi không đồng nghĩa với sự đồng thuận.
Bài giảng của Giáo sư Baldanza không mang đến một câu chuyện đơn giản. Thay vào đó, bà mời người xem suy ngẫm về những nét liên tục và rạn nứt đã định hình quan hệ Việt–Trung qua nhiều thế kỷ. Từ chinh phục đến kháng chiến, từ ngoại giao đến chiến tranh, từ vay mượn văn hóa đến cải biến bản địa, hai quốc gia này vẫn đang tiếp tục câu chuyện lịch sử dài lâu – và chưa có hồi kết.
Xem toàn bộ bài giảng tại đây:
Mối quan hệ lịch sử giữa Việt Nam và Trung Quốc – Video của GS. Kathlene Baldanza
Tải bản trình chiếu tại đây:
The Historical Relationship between Vietnam and China – PDF Slides