Trong tập podcast lần này, TS. Nguyễn Thị Phương Trân đã có cuộc trò chuyện cùng GS.TS. Nhiếp Tân, hiện giảng dạy và nghiên cứu tại Khoa Tiếng Việt, Học viện Ngoại ngữ, Đại học Kinh tế – Đối ngoại Bắc Kinh. GS. TS. Nhiếp Tân là tác giả công trình Nghiên cứu chữ Nôm tự tạo trong văn bản giải âm Truyền Kỳ Mạn Lục (NXB ĐHQG Hà Nội) – một ấn phẩm chuyên sâu về chữ Nôm tự tạo và phương pháp phân định chữ Nôm mượn Hán với chữ Nôm có cấu trúc nội tại.

Cuộc trò chuyện lần này đưa người nghe ngao du dọc theo hành trình học thuật của GS. TS. Nhiếp Tân, từ những năm đầu giảng dạy tiếng Việt tại Bắc Kinh, bị cuốn hút bởi những “chữ ô vuông vừa quen vừa lạ”, cho đến việc lựa chọn bản giải âm Truyền Kỳ Mạn Lục làm văn bản trọng tâm để khảo sát chữ Nôm tự tạo. Với hơn 45.000 chữ Nôm, trong đó có hơn 11.000 chữ Nôm tự tạo, văn bản này cho phép triển khai một nghiên cứu có độ sâu hiếm có về cấu trúc hình – âm – nghĩa, các hiện tượng biến thể, cũng như những trường hợp khó phân định khi chữ Nôm trùng hình ngẫu nhiên với chữ Hán.

Một ví dụ tiêu biểu được GS. TS. Nhiếp Tân phân tích trong tập là chữ Nôm ghi ngữ tố “lấp”垃. Chữ này xuất hiện 8 lần trong bản giải âm Truyền Kỳ Mạn Lục. Khi tra cứu các thư tịch Hán cổ như Thuyết văn giải tự hay Khang Hy tự điển, hoàn toàn không thấy chữ này được sử dụng, cho thấy nhiều khả năng chữ này chưa từng tồn tại trong hệ thống văn bản Hán đương thời. Trong tiếng Hán hiện đại, hình thể tương ứng có âm Hán–Việt là “lạp”, nghĩa là đất bẩn, rác rưởi – không liên quan về nghĩa với ngữ tố “lấp” trong tiếng Việt.

Trong bản giải âm, chữ này được dùng để ghi “lấp” với các nghĩa như làm cho đầy, cho kín chỗ trũng, chỗ trống hoặc làm cho khuất đi, không còn nhìn thấy. Phân tích cấu trúc nội tại cho thấy chữ được tạo theo lối hình thanh, với bộ “thổ” 土 làm thành tố biểu ý, chỉ đất hoặc những động tác liên quan đến đất, và bộ “lập” 立 làm thành tố biểu âm. Như vậy, chữ này có quan hệ về âm với chữ Hán nhưng không có quan hệ về nghĩa. Tổng hợp các tiêu chí về hình thể, quan hệ âm–nghĩa và đối chiếu thư tịch, GS. TS. Nhiếp Tân khẳng định đây là chữ Nôm hình thanh tự tạo, chứ không phải chữ Nôm mượn Hán.

Qua những ví dụ cụ thể như chữ lấp, tập podcast cho thấy chữ Nôm không chỉ là một hệ chữ vay mượn, mà là một không gian sáng tạo nội sinh, nơi người Việt chủ động tổ chức vật liệu chữ Hán để ghi lại tiếng nói, tư duy và thế giới quan của chính mình.