Bạn có thể khám phá ý nghĩa của từng bài ca dao thông qua các bước đơn giản sau:
1. Đọc phần Lời dẫn để hiểu rõ hơn về bối cảnh và câu chuyện dẫn dắt vào bài ca dao.
2. Nhấn vào các ô trống trong bài ca dao và chọn từ phù hợp nhất để hoàn thành bài.
3. Khi bạn đã điền chính xác, phần Lời bình sẽ được hiển thị để cung cấp lời bình giải chi tiết, giúp bạn hiểu rõ hơn về bài ca dao.
Chúng ta thường quan niệm rằng trong tình yêu trai gái, sự chủ động bao giờ cũng thuộc về phái nam. Nhưng thực ra, người con gái bình dân, quanh năm cặm cụi dưới lũy tre xanh, đôi khi cũng tự mình phá bỏ mọi rào cản e ấp thường tình để mạnh dạn ướm lời. Họ không dùng đến sáo ngữ, mà chỉ mộc mạc buông một câu bỡn cợt giữa chốn đồng nội thênh thang.
Cho đến nay, nhiều tài liệu vẫn xếp lẫn lộn tục ngữ với thành ngữ. Tuy nhiên, căn cứ vào nội dung và cấu trúc, chúng ta có thể phân biệt rõ ràng hai khái niệm này.
Là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, một công lý, hoặc một sự phê phán. Tục ngữ có ý nghĩa trọn vẹn, đúc kết kinh nghiệm sinh hoạt, sản xuất nhằm hướng dẫn con người.
Là một phần câu sẵn có, một bộ phận quen thuộc của câu mà nhiều người quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn đạt được một ý trọn vẹn. Thành ngữ thiên về tả trạng thái, hình tượng cho có màu mè.
Diễn tả trọn vẹn thực tế: con chó thấy người rách rưới thì thường sủa hay cắn. Nghĩa bóng: người đã nghèo khổ lại càng gặp nhiều tai họa, rủi ro.
Diễn tả trọn vẹn ý nghĩa về giải pháp: bệnh hiểm nghèo, kỳ quái thì phải có phương thuốc cực kỳ thần kỳ, tương xứng để chữa trị.
Chỉ là hai hình tượng biểu hiện cái nghèo nói chung, nhưng nghèo như thế nào, nghèo làm sao thì không kết thúc trọn vẹn thành một ý.
Bộ phận bổ nghĩa tả trạng thái dốt nát cực kỳ, hoàn toàn không biết gì, tự riêng nó chưa cấu thành một câu trọn vẹn.
Tả lối sống sung sướng, nhàn hạ, hưởng thụ, nhưng tự nó chỉ là một cụm từ, không có kết luận hay nhận xét đầy đủ.
Tả vị thế, thói hợm hĩnh của kẻ thích làm đầu thiên hạ, cư xử trịch thượng, nhưng tự riêng nó chưa diễn tả hết một ý trọn vẹn.
Nguồn: Vũ Ngọc Phan, Tục ngữ ca dao dân ca, in lần thứ 10, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1996.
Giữa ca dao và dân ca ranh giới rất mỏng manh. Ca dao là thơ dân gian (chưa hoặc đã thành khúc điệu), còn Dân ca là bài hát có nhạc điệu nhất định, ngả về nhạc tính ở mặt hình thức. Dân ca được hát lên trong hoàn cảnh, nghề nghiệp hoặc địa phương cụ thể.
Khi biến ca dao thành dân ca, người dân sáng tạo thêm các tiếng đệm (đệm lót, đệm nghĩa), tiếng đưa hơi, tiếng láy và điệp khúc để tương thích với nhạc điệu. Dưới đây là các ví dụ cho thấy sự chuyển đổi này:
Làm trai quyết chí tu thân, Công danh chớ vội, nợ nần chớ lo. Khi nên, trời giúp công cho, Làm trai năm liệu bảy lo mới hào.
Quyết chí mà tu thân ơ,
Công danh là danh chớ vội chứ đã nợ nần...
mà không lo,
Trống cơm khéo vỗ nên vông, Một bầy con sếu lội sông đi tìm. Thương ai con mắt lim dim, Một bầy con nhện đi tìm giăng tơ. Thương ai duyên nợ tang bồng...
(Tình bằng) có cái trống cơm, khen ai khéo vỗ (ấy mấy) vông nên vông (ấy mấy) vông nên vông,
Một bầy (tang tình) con sếu lội lội lội sông (ấy mấy) đi tìm.
Em nhớ thương ai đôi con mắt (ấy mấy) lim dim...
Một bầy (tang tình) con nhện (ì ới a, ấy mấy) giăng tơ, giăng tơ (ấy mấy) đi tìm.
Em nhớ thương ai, duyên nợ khách tang bồng...
Là đặc tính quan trọng nhất phân biệt với văn học bác học. Tác phẩm do nhân dân sáng tác tập thể, được sửa chữa, bồi đắp qua nhiều vùng miền và thế hệ cho đến khi hoàn chỉnh.
Trước đây, truyền miệng là con đường phổ biến duy nhất. Ngày nay, dù dân trí cao hơn và có văn bản ghi chép, tính chất truyền miệng vẫn song hành tự nhiên, thể hiện sức sống bền bỉ.
Nguồn: Vũ Ngọc Phan, Tục ngữ ca dao dân ca, in lần thứ 10, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1996.