Kho tàng Tục ngữ Người Việt

Lời nói đầu

1. Tiếp theo bộ Kho tàng ca dao người Việt (xuất bản năm 1995, tái bản có sửa chữa, bổ sung năm 2001), Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian (thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia) tổ chức biên soạn Kho tàng tục ngữ người Việt.

2. Số câu (đơn vị) tục ngữ được tập hợp ở đây là 16.098. Những câu này vốn có mặt trong 52 đầu sách (gồm 63 tập), trong số sách này, cuốn xuất bản sớm nhất là vào năm 1896, sách mới nhất được in năm 1999.

Lần đầu tiên có một công trình giới thiệu tục ngữ với số câu nhiều nhất, có ghi xuất xứ và các dị bản (bản khác) trong trường hợp một câu có nhiều bản.

Lần đầu tiên có một công trình chú giải được nhiều câu tục ngữ nhất.

Lần đầu tiên có một công trình giới thiệu tục ngữ theo nhiều hệ thống. Hệ thống thứ nhất là Tục ngữ người Việt sắp xếp theo trật tự chữ cái của tiếng đầu. Hệ thống thứ hai là Hệ thống tra cứu theo chủ đề. Ngoài ra còn có Bảng tra tên đất, Bảng tra tên người, Thư mục về tục ngữ.

3. Công trình được tiến hành từ năm 1997 đến tháng 9 năm 2002 theo hai giai đoạn.

Từ năm 1997 đến cuối năm 2000, công trình là đề tài nhánh thuộc Chương trình điều tra cơ bản văn hóa dân gian, do Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian chủ trì. Mục đích của đề tài nhánh là bước đầu hoàn thành Hệ thống tục ngữ người Việt sắp xếp theo trật tự chữ cái của tiếng đầu. Việc tìm sách và chép phiếu tư liệu do PGS, TS Nguyễn Xuân Kính, Thạc sĩ Nguyễn Thúy Loan, Cử nhân Phan Lan Hương và Nhà giáo Nguyễn Luân tiến hành. (Thạc sĩ Nguyễn Thúy Loan được phân công tra cứu và chép phiếu từ sách Hán nôm). Trong công việc tìm sách và chép phiếu, có sự đóng góp của TS Phan Văn Hoàn. Việc kiểm tra, xử lí phiếu, biên soạn do các đồng chí Nguyễn Xuân Kính, Nguyễn Luân, Phan Lan Hương, Nguyễn Thúy Loan, Cao Thị Hải, Phan Thị Hoa Lý thực hiện. Việc chú thích do PGS, TS Nguyễn Xuân Kính và Nhà giáo Nguyễn Luân chịu trách nhiệm. Ở giai đoạn này, việc chú thích, chú giải tục ngữ chỉ mới thực hiện được một phần.

Bản thảo gồm 2402 trang đánh máy, thu thập được 17.748 câu từ 50 sách (gồm 61 tập). Tháng 12 năm 2000, Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian đã tổ chức nghiệm thu, xếp loại xuất sắc.

Từ tháng 7 năm 2001 đến tháng 9 năm 2002, trong khuôn khổ đề tài khoa học cấp Viện, các đồng chí Nguyễn Xuân Kính, Phan Lan Hương, Phan Thị Hoa Lý, Cao Thị Hải đã thực hiện các công việc sau:

• Chép phiếu tư liệu từ 2 cuốn sách nữa và bổ sung vào phần biên soạn.
• Sửa chữa Hệ thống Tục ngữ người Việt sắp xếp theo trật tự chữ cái của tiếng đầu, loại bỏ những hiện tượng hoặc là thành ngữ, hoặc mang tính chất ca dao quá đậm, tính chất tục ngữ mờ nhạt. Do vậy số câu từ 17.748 đã được rút xuống còn 16.098 câu tục ngữ.
• Bổ sung, sửa chữa, hoàn thiện thêm một bước việc chú giải tục ngữ. Trong tương lai, công việc này vẫn cần phải tiếp tục.
• Biên soạn Hệ thống tra cứu tục ngữ người Việt theo chủ đề.
• Biên soạn các Bảng tra tên đất, tên người.
• Bổ sung, biên soạn lại Thư mục về tục ngữ.

4. Chúng tôi xin chân thành cảm tạ sự giúp đỡ quý báu của nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo, của các cán bộ quản lí, của những người phục vụ nghiên cứu, cám ơn sự quan tâm của Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian. Đặc biệt xin được bày tỏ lòng biết ơn đến các vị đã giúp đỡ về mặt tài liệu: Nhà nghiên cứu cao niên Nguyễn Khắc Xuyên (Việt kiều ở Pháp); Thạc sĩ Triều Nguyên (Thừa Thiên - Huế); Nhà giáo, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Tâm; PGS, TS Vũ Quang Hào, TS Phạm Văn Tình và TS Nguyễn Việt Hương (Hà Nội); các vị đã chỉ giáo trong việc giải thích tục ngữ: GS, TS Kiều Thu Hoạch, GS Trần Quốc Vượng, TS Khổng Đức Thiêm, Nhà giáo Nguyễn Hùng Vĩ (Hà Nội); Nhà giáo Dương Huy Thiện (Phú Thọ); Cụ Nguyễn Tú (Quảng Bình); Thạc sĩ Triều Nguyên (Thừa Thiên - Huế); Nhà giáo Lê Duy Anh, Thạc sĩ Bùi Văn Tiếng, Nhà báo Hoàng Hương Việt (Đà Nẵng); Nhà thơ Nguyễn Thanh Mừng (Bình Định); Nhà giáo, nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ, Nhà giáo, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chúc (Phú Yên); Nhà nghiên cứu Trương Bi (Đắc Lắc), ...

5. Đây là lần đầu tiên chúng tôi thực hiện một cách làm mới trong việc biên soạn tục ngữ. Do vậy, mặc dù tập thể biên soạn đã hết sức cố gắng nhưng do công việc khó khăn, phức tạp, chúng tôi rất khó tránh khỏi thiếu sót, bất cập. Việc chú giải tục ngữ vẫn còn là sự đóng góp trí tuệ của nhiều thời, nhiều người. Rất mong được bạn đọc góp ý, chỉ bảo để Kho tàng tục ngữ người Việt càng ngày càng hoàn thiện thêm.

Hà Nội, ngày 30-10-2002

Chủ biên PGS, TS NGUYỄN XUÂN KÍNH

Bảng chữ tắt và nghĩa các kí hiệu

I

II

Hệ thống tục ngữ người Việt sắp xếp theo trật tự chữ cái của tiếng đầu

Phàm lệ biên soạn

I. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI SƯU TẬP

A/ Đối tượng sưu tập

1. "Kho tàng tục ngữ người Việt" chỉ tập hợp những câu tục ngữ của người Việt (Kinh)

Hiện nay trong giới nghiên cứu văn hoá dân gian và ngôn ngữ học tồn tại các thuật ngữ: thành ngữ, tục ngữ, ca dao và dân ca. Những tên gọi này phản ánh những đối tượng có thực ở trong thực tế.

Tiếp thu thành quả nghiên cứu của những người đi trước, chúng tôi quan niệm rằng: Đại đa số những câu tục ngữ là những phán đoán (mỗi một câu có thể có từ một đến nhiều phán đoán), là những thông báo. Ngoài ra có một số câu tục ngữ là câu cầu khiến, thí dụ: "Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo", "Đừng thấy ông huyện to bụng mà sợ",...

Trong thực tế có những tác phẩm vừa mang tính chất của thể loại này, vừa có tính chất của thể loại kia. Bởi vậy, công trình này sẽ tập hợp cả những câu tục ngữ đã từng có mặt ở những sưu tập ca dao, những sưu tập thành ngữ.

1. "Kho tàng tục ngữ người Việt" chủ yếu tập hợp những câu ra đời từ trước Cách mạng Tháng Tám (1945).

Việc xác định một câu tục ngữ ra đời trước Cách mạng Tháng Tám sẽ gặp cả hai trường hợp đơn giản và phức tạp.

Những câu tục ngữ được ghi trong các sách xuất bản trước năm 1945 thì dù được người biên soạn ghi là tục ngữ cổ (trước năm 1945). Cũng có thể có trường hợp nhầm lẫn hoặc thiếu chính xác. Để xét đoán một trường hợp cụ thể, cần dựa vào rất nhiều yếu tố, nhiều tri thức của các khoa học về ngôn ngữ, về văn hoá, về lịch sử,... Ngoài ra, chúng tôi còn phải đối chiếu nó với tư liệu trong các sách sưu tầm tục ngữ xuất bản trước Cách mạng Tháng Tám.

B/ Những sách dùng để biên soạn

Sách Hán nôm

1. Đại Nam quốc tuý (ĐNQT)

Sách do Ngô Giáp Đậu biên soạn năm 1908. Sách viết bằng chữ nôm, chia làm hai phần. Phần đầu sưu tập tục ngữ, thành ngữ. Phần sau sưu tập ca dao. Phần tục ngữ, thành ngữ có phân loại. Phần ca dao không phân loại rõ ràng.

Bản chữ nôm mang kí hiệu AB 178 của Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm (TVHN). Người phiên âm: Phan Ngọc.

Tài liệu đánh máy phiên âm mang kí hiệu D 27 của TVHN.

2. Nam quốc phương ngôn tục ngữ bị lục (NQPN)

Bản chữ nôm mang kí hiệu AB 619 và R 276 của Thư viện Quốc gia (TVQG). Sách in ván gỗ trên giấy bản thường, khổ sách là 15 cm x 27 cm. Tập sách dày 45 tờ (90 trang), mỗi tờ 2 trang có 10 dòng, 11 chữ một dòng. Cả chữ nôm và chữ quốc ngữ đều in rõ ràng, ngay ngắn vạ dễ đọc. Tình trạng sách không được tốt lắm. Một số trang đầu bị mối xông và rách ở tầng chữ quốc ngữ, phần sau còn khá nguyên vẹn. Tờ bìa lót mang tên sách, bên cạnh có ghi năm khắc in; năm Giáp Dần niên hiệu Duy Tân, tháng trọng xuân (Duy Tân Giáp Dần niên trọng xuân) (1914); và nơi khắc in: Quan Văn Đường tàng bản.

NQPN tập hợp nhiều tục ngữ và thành ngữ, trong đó có lẫn một số câu ca dao (tr. 1b - 39b); 5 tờ cuối là phần câu đố nôm (40a - 45b). Người biên soạn sắp xếp tục ngữ, thành ngữ và ca dao theo 27 đề mục bằng chữ Hán.

3. Nam âm sự loại (NASL)

Vũ Công Thành soạn năm 1925. Sách này sưu tập cả tục ngữ và ca dao. Bản chữ nôm mang các kí hiệu HN 249, HN 250, HN 251 và HN 252 của Thư viện Viện Văn học. Người phiên âm: Phan Ngọc và Trần Văn Thụy. Tài liệu phiên âm đánh máy mang kí hiệu: D 246, D 247 và D 248 của Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm. Sách chép tay trên giấy bản thường, khổ sách là 13 cm x 21 cm. Quyển một dày 55 tờ (109 trang), mỗi tờ 2 trang. Quyển hai dày 59 tờ (118 trang). Quyển ba dày 55 tờ (110 trang). Quyển bốn dày 60 tờ (119 trang). Mỗi trang có chín dòng, mỗi dòng có số chữ nhiều hay ít. Dòng dài nhất có 26 chữ, dòng ít nhất có 16 chữ. Tình trạng sách còn tốt và nguyên vẹn, không bị rách nát và mất tờ nào. Chữ viết rõ ràng dễ đọc, tuy nhiên có một số chỗ viết thảo, viết sai rất khó đọc. Đầu sách có Mục lục, Lời tựa của NASL do Vũ Công Thành viết. Lời tựa thứ hai do Tú tài hàn lâm Vũ Trinh Chu viết. Quyển I chia thành 15 mục bằng chữ Hán, quyển II chia thành 5 mục, quyển III chia thành 11 mục, và quyển IV chia thành 7 mục.

4. Khẩu sử kí (KSK)

KSK là tập sách mỏng bằng chữ nôm, có lẫn một số rất ít chữ Hán. Có tài liệu nói chưa rõ tác giả và năm biên soạn; có tài liệu cho biết Nguyễn Hữu Quý biên soạn, học trò là Trịnh Tuấn Thắng sao chép ở nhà học Vĩnh Tường. Nguyễn Hữu Quý đỗ cử nhân khoa Bính Tuất (1886), lĩnh chức giáo thụ phủ Vĩnh Tường. Bản chữ nôm mang kí hiệu AB 417 của Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm. Người phiên âm; Nguyễn Đức Vân. Tài liệu đánh máy bản phiên âm mang kí hiệu DH 408 của Thư viện Viện Văn học. Sách chép tay trên giấy bản thường, khổ sách là 16,5 cm x 19 cm. Tập sách dày 24 tờ (48 trang), mỗi tờ 2 trang, mỗi trang có 7 dòng, mỗi dòng có 16 chữ.

Nội dung của cuốn sách ngoài ca dao, tục ngữ, sấm ngữ còn có những bài thơ, văn xuôi của người đương thời (có tên tác giả). Người biên soạn sắp xếp nội dung theo 13 đề mục bằng chữ Hán.

5. Phương ngôn tục ngữ (PNTN)

Sách không ghi tên người biên soạn hoặc tên người sao chép, cũng không thấy ghi năm tháng sao chép hoặc biên soạn. Bản chữ nôm mang kí hiệu AB 4 của Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm. Sách viết tay trên giấy bản thường, khổ sách là 15,5 x 29 cm. Tập sách dày 46 tờ (92 trang), mỗi tờ 2 trang. Mỗi trang chữ nôm có 8 dòng, mỗi dòng có 26 - 28 chữ, chữ viết chân phương dễ đọc, nhưng chép sai; xoá, viết chèn bên cạnh nhiều; tình trạng sách tương đối tốt, không bị rách nát hay mối xông. Sách không có lời bạt cũng như lời tựa. Sách đã được người sau chấm bằng son đỏ. Có nhiều câu người đánh dấu chấm không hiểu thì không chấm. Người chấm câu có tham gia sửa những chỗ viết sai về chữ cũng như về ý theo chủ quan của mình, đồng thời cũng tham gia bổ sung một số câu trong sách như ở tr. 38b, 39b. Những người chấm câu cũng không làm cẩn thận, vì thế gây nên hiện tượng nhoè nhoẹt khó đọc ở một số câu, thậm chí có những câu không đọc ra như ở trang 31b, 39a,... Cuốn sách sưu tập nhiều tục ngữ và thành ngữ (từ trang 1a - 42b); câu đố chữ nôm (từ trang 43a - 45b); câu đố chữ Hán (trang 46a). Người biên soạn sắp xếp tục ngữ, thành ngữ theo 28 đề mục bằng chữ Hán.

6. Tục ngạn tập biên (TNTB)

Sách còn có tên là Tân san tục ngạn tập biên. Sách không ghi tên người biên soạn hoặc tên người sao chép, cũng không thấy ghi năm tháng biên soạn. Bản chữ nôm mang kí hiệu AB 604 của Thư viện Thông tin khoa học xã hội. Hiện nay bản gốc đã thất lạc, chỉ còn bản chụp ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm. Người phiên âm: Nguyễn Năng Nhân. Tài liệu đánh máy phiên âm mang kí hiệu D 57 Thư viện Viện Nghiên cứu Hán nôm. Sách viết tay trên giấy bản thường, khổ sách là 14 cm x 24 cm. Tập sách dày 14 tờ (28 trang), mỗi tờ 2 trang, mỗi trang có 9 dòng. Mỗi dòng có số chữ nhiều hay ít là phụ thuộc vào câu tục ngữ hay thành ngữ dài hay ngắn. Dòng ít nhất có 16 chữ, dòng nhiều nhất có 18 chữ, chữ viết chân phương dễ đọc nhưng trong sách còn nhiều câu chữa, xoá lem nhem, nhiều chữ viết sai hoặc mất nét.

Người soạn sách không sắp xếp các câu "tục ngạn" theo môn loại mà sắp xếp theo số lượng tiếng trong câu. Khi sắp xếp người soạn đã có ý bố trí từng cặp câu, trong đó câu nọ đối câu kia. Ví dụ:

• "Mổ mèo treo chó" - "Xuống ngựa lên voi".

Tuy nhiên nguyên tắc ấy không được thực hiện trong cả tập sách, vì càng về sau ít thấy những cặp câu tục ngữ đối hoàn chỉnh về ý và lời.

Sách quốc ngữ

1. Tục ngữ cổ ngữ gia ngôn (CNGN)

Sách do Huỳnh Tịnh Của biên soạn, xuất bản năm 1896 tại Sài Gòn, bản in này hiện lưu tại Pari. Nhóm biên soạn sử dụng bản chụp do cụ Nguyễn Khắc Xuyên (chụp từ Pari) cung cấp.

2. Nam ngạn chích cẩm (NNCC)

Sách do Phạm Quang Sán biên soạn, xuất bản năm 1918 tại Hà Nội. Sách lưu tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội.

3. Tục ngữ phong dao, tập I (TNPD I)

Bộ TNPD gồm hai tập, do Nguyễn Văn Ngọc biên soạn, được xuất bản lần đầu năm 1928 tại Hà Nội. Trong tập I, soạn giả sắp xếp cả thành ngữ, ca dao bên cạnh tục ngữ. Hiện nay, tại các thư viện lớn ở Hà Nội chúng tôi không tìm được bản in lần đầu. Nhóm biên soạn sử dụng bản in năm 1957 do Nxb Minh Đức công bố tại Hà Nội.

4. Việt Nam ngạn ngữ phương ngôn thư (VNNN)

Sách do Nguyễn Văn Lễ biên soạn, xuất bản năm 1931, sách lưu tại Thư viện Quốc gia. Chúng tôi đọc bản chụp không thấy nơi xuất bản.

5. Tục ngữ ca dao (TNCD)

Phạm Quỳnh biên soạn, xuất bản tại Hà Nội, năm 1932. Sau phần tiểu luận (từ tr. 7 đến tr. 61) là phần biên soạn. Ở phần này soạn giả sắp xếp tư liệu theo số tiếng: những câu 4 tiếng, những câu 5 tiếng, những câu 6 tiếng,... những câu 11 tiếng cho đến 16 tiếng. Tại các thư viện lớn ở Hà Nội, chúng tôi không tìm thấy. Sách do nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Văn Tâm cung cấp.

6. An Nam tục ngữ (ANTN)

Sách do Vũ Như Lâm và Nguyễn Đa Gia biên soạn, xuất bản tại Nam Định, 1933, gồm 68 trang, lưu tại Thư viện Quốc gia.

7. Ngạn ngữ phong dao (NNPD)

Nguyên bản tên sách là "Ngạn ngữ phong rao", do Nguyễn Can Mộng biên soạn. Tài liệu này được in hai lần năm 1936 và năm 1941 đều tại Hà Nội. Chúng tôi sử dụng bản chụp của bản in năm 1936 do cụ Nguyễn Khắc Xuyên cung cấp.

8. Tục ngữ lược giải (TNLG)

Sách do Lê Văn Hoè biên soạn gồm ba tập. Tài liệu chúng tôi sử dụng gồm tập I in lần thứ ba tại Hà Nội 1953, tập II in lần thứ nhất năm 1952 tại Hà Nội, tập III in lần thứ nhất tại Hà Nội (vì bản phô thô khó đọc) có lẽ năm 1953 (?) Sách này lưu tại Thư viện Viện Văn học.

9. Tục ngữ và dân ca Việt Nam (VNP)

Vũ Ngọc Phan biên soạn xuất bản lần đầu tại Hà Nội năm 1956. Nhóm biên soạn sử dụng bản in lần thứ hai gồm hai tập, xuất bản tại Hà Nội, năm 1957.

10. Ca dao ngạn ngữ Hà Nội (NNHN)

Sách gồm hai tập. Tập I do Chu Hà, Tả Trang, Triêu Dương, Phạm Hoà biên soạn, xuất bản lần đầu năm 1971, lần thứ hai năm 1972. Nhóm biên soạn chép tư liệu từ bản in năm 1972. Tập II do Chu Hà, Trần Lê Văn, Nguyễn Vinh Phúc biên soạn xuất bản năm 1981.

11. Hợp tuyển thơ văn Việt Nam. Văn học dân gian (HT)

Vũ Ngọc Phan, Tạ Phong Châu, Phạm Ngọc Hi biên soạn, xuất bản tại Hà Nội, năm 1972. Sách gồm nhiều phần. Phần "Tục ngữ" từ tr50 đến hết tr79.

12. Tục ngữ Việt Nam (TNVN)

Sách gồm hai phần. Phần nghiên cứu do Chu Xuân Diên chấp bút, phần biên soạn do Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri thực hiện. Sách được xuất bản hai lần: 1975, 1993. Nbs chép tư liệu từ bản in năm 1975.

13. Ca dao tục ngữ Nam Hà (TNNH)

Sách do Bùi Văn Cường, Vũ Quốc Ái, Đỗ Nguyên Hạnh, Đoàn Tùng biên soạn. Ti Văn hoá Nam Hà xuất bản 1975. Sách gồm hai phần: ca dao và phương ngôn. Phần "phương ngôn" từ tr. 221 đến tr. 239. Sách có ở Thư viện Viện Thông tin khoa học xã hội.

14. Tục ngữ ca dao dân ca Hà Tây (TNHT)

Sách do nhiều người biên soạn. Bản in năm 1975 do Vũ Ngọc Phan viết lời giới thiệu. Bản in năm 1993 (tái bản có bổ sung) do Phượng Vũ viết lời giới thiệu. Nbs sử dụng tư liệu của bản in năm 1975.

15. Tục ngữ câu đố ca dao dân ca Việt Nam (TNCĐ)

Mã Giang Lân, Lê Chí Quế biên soạn. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội xuất bản năm 1977.

16. Khảo sát văn hoá truyền thống Liễu Đôi (VHLĐ)

Bùi Văn Cường, Nguyễn Tế Nhị biên soạn. Sách xuất bản lần đầu năm 1981. Nbs sử dụng tư liệu từ bản in lần thứ hai, Nxb Khoa học xã hội, H, năm 1982.

17. Văn học dân gian Thái Bình (VHTB)

Phạm Đức Duật, Trương Sĩ Hùng, Nguyễn Huy Hồng sưu tập và biên soạn, Nxb Khoa học xã hội, H, tập I, 1981. Phần "Phương ngôn tục ngữ" do Phạm Đức Duật biên soạn, chú thích.

18. Thơ ca dân gian Phú Khánh (TCPK)

Hà Nam Tiến, Trần Việt Kỉnh, Nguyễn Chí Trang sưu tầm, biên soạn, Ti Văn hoá và thông tin Phú Khánh xuất bản, tập I, năm 1982. Sách này chủ yếu sưu tập ca dao, có một số câu tục ngữ được sắp xếp cùng ca dao theo nội dung chủ đề.

19. Tục ngữ dân ca ca dao vè Thanh Hoá (TNTH)

Lê Huy Trâm, Hoàng Khôi, Lưu Đức Hạnh, Nxb Thanh Hoá, 1983, phần tục ngữ do Hoàng Khôi biên soạn.

20. Văn nghệ dân gian Quảng Nam Đà Nẵng (VNQNĐN)

Nguyễn Văn Bổn biên soạn, Sở Văn hoá thông tin Quảng Nam - Đà Nẵng xuất bản, tập I năm 1983. Sách gồm nhiều phần, phần "Tục ngữ" từ tr90 đến tr103.

21. Văn học dân gian Nghĩa Bình (VHNB)

Đào Văn A, Cao Văn Chư biên soạn, Sở Văn hoá và thông tin Nghĩa Bình xuất bản, năm 1986.

22. Phương ngôn tục ngữ ca dao (PNHNN)

Bùi Văn Cường sưu tầm và biên soạn phương ngôn, tục ngữ, ca dao tại địa bàn các tỉnh Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình, Nxb Khoa học xã hội, H, 1987.

23. Văn học dân gian Hương Phú (VHHP)

Triều Nguyên sưu tầm biên soạn, trong đó phần "Tục ngữ" từ tr119 đến tr131, Sở Văn hoá thông tin Bình Trị Thiên xuất bản, năm 1988.

24. Văn học dân gian Triệu Hải (VHTH)

Hồ Quốc Hùng biên soạn. Sách gồm nhiều phần, trong đó phần "Tục ngữ" từ tr97 đến tr103. Sở Văn hoá thông tin Bình Trị Thiên xuất bản, năm 1988.

25. Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (NL)

Sách do Nguyễn Lân soạn, xuất bản lần đầu năm 1989 tại Nxb Văn hoá, H. Soạn giả sắp xếp tư liệu trật tự theo vần chữ cái, trong đó tục ngữ và thành ngữ được xếp lẫn lộn.

26. Hợp tuyển văn học dân gian các dân tộc ở Thanh Hoá (HTTH)

Sách do nhiều người biên soạn. Nxb Văn học, H, năm 1990. Sách gồm nhiều phần, trong đó phần tục ngữ các dân tộc Dao, Thái, Mường, Việt từ tr17 đến tr47.

27. Văn học dân gian Quảng Trị (VHQT)

Phan Hứa Thuy, Tôn Thất Bình đồng chủ biên, Sở Văn hoá thông tin thể thao và Thư viện Quảng Trị xuất bản, tập I năm 1992. Phần tục ngữ từ tr143 đến 150, trong đó có cả những câu tục ngữ của các dân tộc thiểu số.

28. Tục ngữ ca dao dân ca chọn lọc (TNCDCL)

Sách do Nguyễn Quốc Tuý, Trần Gia Linh giới thiệu tuyển chọn và chú thích, Nxb Giáo dục, H, năm 1993. Nhóm biên soạn sử dụng phần tục ngữ từ tr7 đến tr13.

29. Tục ngữ ca dao Việt Nam (MGL)

Mã Giang Lân tuyển chọn và giới thiệu, Nxb Giáo dục, H, năm 1993. Phần tục ngữ từ tr12 đến tr50.

30. Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (VD)

Sách do Vũ Dung, Vũ Thuý Anh, Vũ Quang Hào biên soạn, Nxb Giáo dục, H, năm 1993. Sách gồm tục ngữ và thành ngữ nhưng không phân ra rõ ràng mà được sắp xếp lẫn vào nhau theo thứ tự chữ cái.

31. Ca dao Nam Trung Bộ (NTB)

Thạch Phương, Ngô Quang Hiển sưu tầm, tuyển chọn và giới thiệu, Nxb Khoa học xã hội, H, năm 1994. Phần tục ngữ từ tr321 đến tr340.

32. Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ (KCTN)

Sách do nhiều người biên soạn, Nxb Khoa học xã hội, H, năm 1994. Sách gồm hai phần, phần thứ nhất nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Phần thứ hai giải thích thành ngữ, tục ngữ.

33. Hà Nội trong ca dao, ngạn ngữ (NNGQ)

Giang Quân sưu tầm, biên soạn, Nxb Hà Nội, năm 1994. Phần tục ngữ từ tr98 đến tr104.

34. Phương ngôn xứ Bắc (PNXB)

Khổng Đức Thiêm, Nguyễn Đình Bưu biên soạn, Sở Văn hoá Thông tin và thể thao Hà Bắc xuất bản năm 1994. Sách gồm cả tục ngữ và ca dao xếp lẫn với nhau theo chủ đề.

35. Tục ngữ ca dao dân ca Vĩnh Phú (TNVP)

Sách do Nguyễn Khắc Xương biên soạn, Sở Văn hoá thông tin và thể thao Vĩnh Phú xuất bản năm 1994. Sách gồm nhiều chương, chương một gồm tục ngữ và ca dao xếp chung theo chủ đề.

36. Về cội về nguồn (VCVN)

Sách do Lê Gia sưu tầm và biên khảo gồm bốn quyển. Quyển một in lần thứ nhất tại Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh năm 1994, quyển hai, ba và bốn in lần thứ nhất cũng do Nxb trên công bố năm 1995.

37. Tục ngữ Việt Nam (NXK)

Nguyễn Xuân Kính, Phan Hồng Sơn biên soạn, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 1995.

38. Từ điển thành ngữ tục ngữ ca dao Việt Nam (VC)

Sách do Việt Chương biên soạn, Nxb Đồng Nai năm 1995. Các câu được xếp theo vần chữ cái, cả thành ngữ, tục ngữ và ca dao được xếp chung với nhau.

39. Tục ngữ Việt Nam chọn lọc (TNCL)

Vương Trung Hiếu tuyển chọn và biên soạn, Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh năm 1996.

40. Văn học dân gian Quảng Bình (VHQB)

Trần Hùng, Nguyễn Văn Nhĩ, Trần Hoàng, Đinh Thanh Dự, Lê Đình Lừng biên soạn, Sở Văn hoá thông tin, Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quảng Bình xuất bản năm 1996. Sách gồm nhiều phần trong đó nhóm biên soạn sử dụng phần tục ngữ từ tr279 đến tr322.

41. Tục ngữ ca dao Việt Nam (TMT)

Trần Mạnh Thường tuyển chọn, Nxb Văn hoá dân tộc, H, năm 1997. Sách gồm hai phần: tục ngữ và ca dao. Phần "Tục ngữ" từ tr8 đến tr104.

42. Văn học dân gian đồng bằng sông Cửu Long (VHSCL)

Sách do Khoa Ngữ văn Trường Đại học Cần Thơ biên soạn, Nxb Giáo dục, năm 1997. Sách gồm nhiều phần. Phần "Tục ngữ" từ tr158 đến tr209.

43. Những tác phẩm ca dao, tục ngữ được xuất bản trước đây một thế kỉ (NTP)

Nguyễn Khắc Xuyên sao chụp và giới thiệu, Nxb Khoa học xã hội, H, 1997. Phần về tục ngữ từ tr119 đến tr176 và từ tr193 đến tr195.

44. Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam (VNP₁₁)

Vũ Ngọc Phan biên soạn xuất bản lần đầu tại Hà Nội năm 1956 với tên gọi Tục ngữ và dân ca Việt Nam. Sách đến năm 2000 được xuất bản 12 lần. Do có sự khác nhau lớn giữa các lần in, Nbs sử dụng cả bản in lần thứ hai và lần thứ mười một, Nxb Khoa học xã hội, 1998.

45. Câu cửa miệng (CCM)

Nhàn Vân Đình biên soạn, Nxb Văn học và Trung tâm Nghiên cứu quốc học xuất bản năm 1999.

46. Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam. Tập IV. Quyển 1. Tục ngữ ca dao (TTVH)

Trần Thị An, Nguyễn Thị Huế biên soạn, Nxb Giáo dục, H, 1999. Phần tục ngữ từ tr19 đến tr171.

II. PHƯƠNG PHÁP BIÊN SOẠN

1. Trật tự chữ cái, tên gọi của câu tục ngữ, vấn đề bản chính và bản khác:

Ở hệ thống xếp tục ngữ người Việt theo trật tự chữ cái tính từ tiếng đầu của câu tục ngữ, có tất cả 16.098 câu.

Trật tự chữ cái mà chúng tôi sử dụng là: A Ă Â B C D Đ E Ê G H I K L M N O Ô Ơ P Q R S T U Ư V X Y.

Trật tự các dấu giọng là: không dấu, huyền, hỏi, ngã, sắc, nặng.

Ở mỗi vần chữ cái, số thứ tự được đánh từ 1 đến hết. Thêm vần chữ cái và tên số sẽ là tên gọi của câu tục ngữ.

Thí dụ, xin mở trang 35.

A

1. Ả hợp cùng anh duyên ưa phận đẹp. VC I 9

2. Ả lành không ở hàng cơm. NASL II 59a Quan niệm xưa cho rằng người phụ nữ ở hàng cơm là người thiếu đứng đắn (vì phải va chạm, tiếp xúc với nhiều loại người).

3. Ác giả ác báo. HT 63 NL 7 PNTN 20b TNLG II 7, 25 TNPD I 13 VC I 9 VD 12 BK Ác báo ngộ ác báo. NNCC 27 VD: Làm điều ác sẽ gặp điều ác.

4. Ác giả ác báo, hại nhân nhân hại. TNCL 398 TNVN 310 TTVH 21 Làm điều ác sẽ gặp điều ác, hại người sẽ bị người hại.

Chúng ta có ba câu tục ngữ là A1, A2, A3, A4.

Ở đây chúng tôi giới thiệu với người đọc bản chính và các bản khác của từng câu tục ngữ với xuất xứ cụ thể. Câu A1, A2 và A4 chỉ có một bản. Câu A1 và A2 chỉ được một sách ghi lại. Câu A4 được ba cuốn sách ghi lại, trong đó cuốn in sớm nhất là TNVN (xb năm 1975).

Câu A3 có bản chính và một bản khác; bản chính có mặt ở 5 cuốn sách, trong đó TNPD in lần đầu vào năm 1928; bản khác có mặt ở một sách, cuốn NNCC in năm 1918.

Như vậy, người đọc thấy được số lần xuất hiện trên các sách của từng bản chính và bản khác, thời gian xuất hiện trên sách của từng câu tục ngữ, kể cả bản chính và bản khác (căn cứ vào thời gian ra đời của những cuốn sách biên soạn câu tục ngữ đó).

2. Tiêu chí chọn bản chính

Có nhiều tiêu chí, tuỳ từng trường hợp cụ thể mà chọn một hay nhiều tiêu chí:

• Bản được sách xuất bản sớm ghi lại. Đó là những bản được ghi ở: CNGN 1896 ĐNQT 1908 NQPN 1914 NNCC 1918 NASL 1925 TNPD 1928 VNNN 1931 TNCD 1932 ANTN 1933 NNPD 1936 KSK trước Cách mạng Tháng Tám (1945)

• Bản được nhiều sách ghi lại

• Bản tuy được ít sách ghi, hoặc tuy được ghi muộn nhưng có lí hơn cả (trường hợp này có thảo luận trong Nbs)

3. Vấn đề sửa lại và chú thích

Để bạn đọc tiện theo dõi, chúng tôi xin giới thiệu năm câu liền nhau trong vần N:

88. Năm trước được cau, năm sau được lúa. ANTN 41 CCM 80 MGL 14 NNPD 21 TMT 10, 20 TNCD 89 TNCĐ 10 TNCL 348 TNPD I 214 TNVN 202 TTVH 114 VC II 166 VCVN III 307 VD 473 VNP₁₁ 238 BK Năm trước được mùa cau, năm sau được mùa lúa. VHQT 149 VD: Một kinh nghiệm làm ruộng: năm trước được mùa cau, thì mùa lúa năm sau được, lúa và cau không được mùa cùng năm ("Được mùa cau đau mùa lúa, được mùa lúa úa mùa cau".)

89. Năm vị kẻ Cáu, sáu vị Hiền Lương. PNXB 184 Theo PNXB, kẻ Cáu tức làng Hương Tảo, nay thuộc huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Đình làng Cáu thờ ba vị Đào Đại Lang, Đào Nhị Lang, Đào Tam Lang (những vị từ vùng Thanh Nghệ ra dựng làng lập ấp từ thời Lí). Sau ở đình lại thờ thêm Trần Thủ Độ (Thánh Ông, mở hội tháng 11 âm lịch) và vợ ngài (Thánh Bà, có bơi chải mở vào mồng tám tháng tư âm lịch). Hiền Lương còn gọi là Minh Lương, Miêng Giang, nay thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh. Đình Hiền Lương thờ sáu vị thần núi cai quản sáu quả núi ở địa phương.

90. Nằm đất hàng hương hơn nằm giường hàng cá. ĐNQT 32a NL 195 NNCC 44 NQPN 33b TNCL 160 TNPD I 220 VC II 167 BK - Nằm đất với chị hàng hương, hơn nằm giường với chị hàng cá. NXK 83 TNCĐ 23 TNCL 160 TNVN 268 TTVH 114 - Nằm đất với cô hàng hương hơn năm giường với cô hàng mắm. CCM 65

91. Nằm đường nằm sá hơn làm bạn với Đa Giá, Đái Nhẫn. PNHNN 43 Ở huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình, Đa Giá nay thuộc xã Ninh Mĩ, Đái Nhẫn nay thuộc xã Minh Khánh. Theo PNHNN, ở thế kỉ XVII có bọn người tàn ác ở xã Đa Giá thường cùng nhau lập khoán ước riêng, bày mưu giết hại khách qua đường. Đến năm 1694 bọn này bị trừng trị.

92. Nằm giữa không mất phần chăn. CCM 22 MGL 47 TMT 64 TNCĐ 37 TNVN 363 TTVH 114 BK - Nằm giữa chẳng mất phần chăn. NL 196 TNCL 565 TNPD I 211 VC II 168 VD 473 - Nằm giữa chẳng sợ mất phần chăn. NNCC 36 - Nằm giữa không sợ mất phần chăn. NASL IV 2b - Nằm giữa không mất phần mền. VHSCL 201 Sửa lại: Nằm giữa mất... CCM = Nằm giữa không mất...

Chúng ta thấy:

• Câu N 92 có một bản được sách CCM ghi lại là "Nằm giữa mất phần chăn". Đối chiếu với nhiều sách khác và căn cứ vào ý nghĩa của tác phẩm, Nbs không xem đây là bản khác (dị bản), mà là bản sai. Vì vậy Nbs đã sửa lại.

• Nghĩa của hai câu N 90 và N 92 đã rõ nên không cần giải thích.

• Ở các câu N 88, N 89, N 91 đều có chú thích.

Ở câu N 88, sau kí hiệu VD có dấu : (hai chấm), có nghĩa là Nbs trích dẫn nguyên văn ý kiến của VD.

Khi không trích nguyên văn, Nbs sẽ viết "theo" như đã viết ở phần giải thích câu N 89 và N 91. Ở đây, chúng tôi dựa vàoo giải thích của soạn giả sách PNXB và soạn giả sách PNHNN, mà không trích dẫn nguyên văn.

• Khi dẫn nhiều cách giải thích khác nhau, chúng tôi sắp xếp các ý kiến đó theo trật tự thời gian công bố (căn cứ vào thời gian xuất bản của các sách sưu tầm, biên soạn).

• Trong khi chú thích, bên cạnh việc kế thừa thành tựu của các soạn giả đi trước, chúng tôi đã lĩnh hội ý kiến của các vị: Lê Duy Anh, Nguyễn Đình Chúc, Kiều Thu Hoạch, Trần Sĩ Huệ, Nguyễn Thanh Mừng, Triều Nguyên, Khổng Đức Thiêm, Dương Huy Thiện, Bùi Văn Tiếng, Nguyễn Hùng Vĩ, Hoàng Hương Việt, Trần Quốc Vượng... bằng cách đến gặp trực tiếp, hoặc hỏi qua thư, qua điện thoại. Đặc biệt các vị Nguyễn Hùng Vĩ, Trần Sĩ Huệ, Nguyễn Đình Chúc đã viết ý kiến thành những tập tài liệu viết tay, cho phép chúng tôi sử dụng. Chú giải tục ngữ là một công việc rất khó khăn. Vì vậy mặc dù đã rất cố gắng, cũng vẫn còn một số câu hiện nay chúng tôi chưa chú giải được hoặc giải thích chưa thỏa đáng.

Câu M 960 là "Một nong tằm là năm nong kén, một nong kén là chín nén tơ".

Câu N 80 là "Năm nong kén, chín nén tơ".

Hai câu này có chỗ giống nhau, vì vậy mỗi một câu đều có thông báo Xem thêm. Thí dụ:

80. Năm nong kén, chín nén tơ NNCC 30 Xem thêm M 960

6. Về chính tả

Nbs sử dụng Từ điển chính tả của Hoàng Phê (chủ biên), Lê Anh Hiển, Đào Thản, Nxb Giáo dục, H, 1988.

Các trường hợp mở đầu bằng Cầy (cầy ruộng) chuyển sang Cày. Không coi là dị bản.

Dát (dút dát) mở đầu để ở D, Nhát (nhút nhát) mở đầu vẫn xếp ở vần N. Trong xử lí, các tiếng dát, nhát được coi là các dị bản.

Trên đây là những quy ước biên soạn. Mặc dù chúng tôi đã cố gắng đảm bảo tính nhất quán, đã rất cẩn thận, nhưng chắc khó tránh khỏi thiếu sót, bất cập.

N.X.K