Đọc lại Truyện Kiều bản 1866: Một chữ Nôm, nhiều cách đọc

“Giọt liễu” hay “đọt liễu”?
“Gối yên” hay “cởi yên”?
Chỉ khác một âm đọc, nhưng hình ảnh, ý nghĩa và thậm chí cả vẻ đẹp của một câu thơ trong Truyện Kiều có thể thay đổi.
Ngày nay, phần lớn chúng ta đọc Truyện Kiều bằng chữ Quốc ngữ. Nhưng tác phẩm của đại thi hào Nguyễn Du vốn được lưu truyền bằng chữ Nôm, và quá trình đưa những văn bản cổ ấy sang Quốc ngữ không phải lúc nào cũng đơn giản như thay một chữ bằng một âm đọc tương ứng.
Đó cũng là vấn đề được nhà nghiên cứu Đinh Văn Tuấn đặt ra trong bài viết “Đọc hiểu lại một số chữ Nôm trong bản Kiều cổ 1866”, khi khảo sát Kim Vân Kiều tân truyện do Liễu Văn Đường khắc in năm 1866 — bản in Truyện Kiều cổ nhất còn tồn tại được tác giả sử dụng làm văn bản nghiên cứu chính.
Theo tác giả, một số chữ Nôm trong bản Kiều này từng được phiên âm theo những cách còn gượng ép, thiếu nhất quán hoặc chưa thật sự thuyết phục. Nguyên nhân nằm ở chính sự phức tạp của chữ Nôm và lịch sử tiếng Việt: cách phát âm thay đổi theo thời gian, một chữ có thể mang dấu vết phương ngữ hoặc tập quán ghi âm khác nhau, và bản khắc cổ cũng có khả năng xuất hiện sai lệch trong quá trình sao chép, biên tập hay khắc in.
Vì vậy, để đọc một chữ Nôm trong Truyện Kiều, theo bài nghiên cứu, chỉ nhìn vào mặt chữ là chưa đủ.
Tác giả đặt từng trường hợp bên cạnh ngữ âm lịch sử, văn cảnh, vần điệu, cấu trúc thơ và âm hưởng khi đọc, đồng thời đối chiếu với nhiều bản Kiều Nôm khác, các bản phiên âm Quốc ngữ từ cuối thế kỷ XIX đến nay và những từ điển tiếng Việt cổ. Mục tiêu là tìm ra những cách đọc phù hợp hơn với văn mạch, âm hưởng và ý thơ của Nguyễn Du.
Một trường hợp đặc biệt thú vị xuất hiện trong câu:
“Rụng rời 湥 liễu, tan tành cội mai”
Nhiều bản trước đây đọc chữ 湥 đang tranh luận là “giọt”, tạo thành “giọt liễu”. Tuy nhiên, Đinh Văn Tuấn đề xuất đọc là “đọt liễu”.
Sự thay đổi tưởng chừng rất nhỏ ấy lại khiến câu thơ trở nên sáng nghĩa và gợi hình hơn.
“Đọt” là phần non mới nhú của cây, vì vậy “đọt liễu” có thể gợi đến chị em Thúy Kiều còn trẻ; trong khi “cội mai” gợi hình ảnh Vương bà lớn tuổi. Hai hình ảnh tạo nên một thế đối khá rõ: đọt – cội, liễu – mai. Theo cách đọc này, không chỉ nghĩa của câu trở nên sáng hơn mà cấu trúc nghệ thuật của câu thơ cũng hiện lên rõ nét hơn.
Một trường hợp khác xuất hiện trong câu:
“襘 yên đã thấy xuân đường đến nơi”
Chữ 襘 lâu nay thường được nhiều bản phiên âm đọc là “gối”, tạo thành “gối yên”. Tuy nhiên, tác giả cho rằng cách hiểu này chưa thật sự hợp lý: trên yên ngựa không có một chiếc “gối” để tựa theo cách diễn giải đó.
Thay vào đó, ông đề xuất đọc là “cởi yên”. Tác giả dẫn thêm những trường hợp khác trong các bản Kiều cổ, nơi chữ 襘 cũng được dùng để ghi âm cho “cởi”, như “cởi tấm lòng”, “cởi xiêm” hay “cởi giáp”. Theo cách đọc này, câu thơ diễn tả một hành động rất tự nhiên: người cha vừa xuống ngựa, cởi yên, và đã đến nơi.
Ở đây, một chữ không chỉ thay đổi âm thanh của câu thơ. Nó còn thay đổi hình ảnh mà người đọc nhìn thấy và cách chúng ta hình dung một cảnh trong tác phẩm.
Đó có lẽ cũng là điều khiến việc nghiên cứu một văn bản cổ như Truyện Kiều trở nên hấp dẫn.
Đọc chữ Nôm không đơn thuần là ‘giải mã’ từng ký tự. Mỗi cách đọc là kết quả của việc đặt chữ viết vào lịch sử của ngôn ngữ, đối chiếu nhiều văn bản, cân nhắc ngữ cảnh và lắng nghe cả nhịp điệu của câu thơ.
Và không phải lúc nào cũng có một câu trả lời tuyệt đối.
Bản thảo gốc của Nguyễn Du hiện không còn, và ngay trong bài viết, tác giả cũng thừa nhận có những trường hợp chúng ta khó có thể biết chắc Nguyễn Du đã sử dụng âm nào. Chính những khoảng chưa chắc chắn ấy cho thấy một tác phẩm kinh điển không phải là một văn bản hoàn toàn “đóng lại” sau khi được viết ra. Qua mỗi bản chép, bản khắc, lần phiên âm và công trình nghiên cứu, hành trình tìm hiểu Truyện Kiều vẫn tiếp tục được nối dài qua nhiều thế hệ độc giả và học giả.
Bản Truyện Kiều năm 1866 hiện đã được Digitizing Việt Nam số hóa, cho phép chúng ta trực tiếp nhìn lại những trang chữ Nôm đã trở thành đối tượng của các cuộc khảo cứu và tranh luận hơn một thế kỷ sau đó.
👉 Khám phá bản Kiều 1866 trên Digitizing Việt Nam
Trích dẫn bài viết:
Đinh Văn Tuấn. (2025). “Đọc hiểu lại một số chữ Nôm trong bản Kiều cổ 1866.” Ngôn ngữ, số 1/2025, tr. 58–71.
Tranh của Nguyễn Tường Lân.