47. Jôt đi học (Ja Jôt nao mugru)
Ngày xưa, có một ông Achan (thầy Chang) tên là Ja Jôt học mãi mà cũng không nhận dạng được một chữ cái nên không đọc kinh được, cứ mỗi lần vào mùa chay tịnh trong thánh đường, nhiệm vụ Ja Jôt là quét nhà, nấu nước, pha trà, đổ ống nhổ. Người vợ lấy làm hổ thẹn nói với chồng:
- Chàng hãy đến một nơi khác tìm thầy học, thiếp đã sắm sửa và soạn đủ hành lý cho chàng rồi, chứ ở đây họ chỉ bắt chàng làm những việc lặt vặt thiếp hổ thẹn lắm.
Được vợ khuyến khích Ja Jôt quảy hành trang lên đường, băng rừng vượt núi tìm thầy để học. Một hôm tìm đến nhà ông thầy tên là Pô Thôr Lăk, Ja Jôt vào xin thọ giáo.
Pô Thôr Lăk hỏi người ở đâu đến đây ?
- Ja Jôt : Thưa ngài con ở rất xa, đến đây trên mười ngày đường. Con là Achan học mãi mà không đọc được một chữ cái, tụng kinh cũng không được. Vợ con thẹn với chúng bạn nên khuyến khích và sắm sửa hành trang cho con đi tầm sư học đạo, mong thầy chỉ giáo.
Pô Thôr Lăk bảo :
- Được, ta sẽ chỉ giáo cho ngươi, với điều kiện ngươi hãy về nhà, đưa vợ lại đây cho ta xem đã.
Ja Jôt về nhà, thuật lại với vợ lời yêu cầu của thầy, vợ chàng đồng ý đi ngay. Hai vợ chồng vào ra mắt thầy.
Pô Thôr Lăk bảo :
- Ngươi muốn ta chỉ giáo chồng ngươi phải không ? Vợ Ja Jôt ?
- Thưa ngài đúng thế.
Pô Thôr Lăk :
- Vậy ngươi phải chấp nhận điều kiện của ta. Ngươi phải chiều tất cả những gì ta muốn.
Vợ Ja Jôt : Thưa ngài, xin ngài tận tâm chỉ giáo cho chồng con nên người, chữ nghĩa kinh kệ đều thông suốt để khỏi hổ thẹn với chúng bạn. Con xin chiều ý ngài tất cả.
Để ướm thử lòng vợ Ja Jôt xem có thật lòng hy sinh vì chồng không. Hằng đêm ngài dẫn vợ Ja Jôt vào phòng riêng, để Ja Jôt ngủ bên ngoài. Đến nửa khuya ngài làm phép, có tiếng kêu kẽo kẹt như hai người đang làm tình với nhau xem Ja Jôt có phản ứng gì không, ba đêm liên tiếp như thế.
Sau ba đêm thử thách, ngài thấy vợ hết lòng vì chồng, Ja Jôt cũng hết lòng vì thầy. Ngài lấy làm cảm kích, bảo vợ Ja Jôt về nhà, còn Ja Jôt ở lại để thọ giáo. Tuy vậy nhưng ngày lại ngày, thầy cứ bảo Ja Jôt đọc mấy chữ Ka, kha, ga, gha, nga. Rồi bảo gánh nước, quét nhà, nấu nước phà trà một thời gian dài.
Một hôm Ja Jôt đang cúi đầu pha trà cho thầy, thầy lấy gậy gõ khẽ vào đầu Ja Jôt ba cái rồi chắp tay sau đít đi ra. Không ngờ cú gõ khẽ của thầy, Ja Jôt như được khai tâm, nhận biết được ý thầy, đêm đó Ja Jôt trằn trọc không ngủ, đợi đến canh ba đi ra cửa hậu gặp thầy. Quả thật đêm đó cửa hậu thầy không đóng chốt. Ja Jôt vào quỳ bên giường một hồi lâu thầy thức dậy thấy Ja Jôt đang quỳ bên giường, thầy giả vờ hỏi : Sao đêm hôm khuya khoắt thế này con không ngủ mà vào đây làm gì ?
Ja Jôt :
- Thưa thầy, ban sáng thầy bảo con canh ba đêm nay, vào cửa hậu gặp thầy, nên con đâu dám trễ.
Thầy biết Ja Jôt đã được khai tâm nên mới nhận biết được ý đó, thầy chỉ vào ống nhổ có chất sền sệt như nước đái bảo Ja Jôt mang đi đổ, và dặn :
- Con đừng đổ xuống đất, và cũng không được đổ lên trời.
Ja Jôt mang ống nhổ ra, hút hết chất sền sệt trong ống nhổ, sau đó rửa sạch sẽ mang đặt chỗ cũ, thầy bảo vào nghỉ.
Lạ thay khi nuốt chất ấy vào rồi Ja Jôt học một biết mười kinh kệ và nghi thức hành lễ trong mùa chay tịnh trong thánh đường đều thông suốt, thầy thấy vậy cho Ja Jôt về nhà. Ja Jôt lại tạ ơn thầy lên đường.
Về nhà gặp vợ, vợ hỏi học hành thế nào, Ja Jôt kể :
- Bây giờ chàng đã thông suốt chữ nghĩa kinh kệ và các nghi thức hành lễ trong thánh đường, vợ chàng cũng cảm thấy chàng có sự thay đổi khác thường ra tướng học trò ăn nói hoạt bát niềm nở và nhanh nhẹn.
Chẳng bao lâu, đến mùa vào thánh đường chạy tịnh, Ja Jôt cũng vào thánh đường, các Achan thấy Ja Jôt thì vỗ tay reo, mùa chay tịnh năm nay ta có người sai khiến rồi. Khi vào lễ, họ bảo Ja Jôt pha trà Ja Jôt không làm, họ bảo :
Nếu không làm thì hãy vào vị trí hướng dẫn lễ cầu kinh, Ja Jôt liền vào hướng dẫn lễ cầu kinh đâu vào đó, và tụng kinh thông suốt, mấy tên Ýmum, mưđin,... giật mình vội đi mời sư cả đến dự để tìm cách bắt bẻ nhưng qua mấy đêm không có cách nào bắt bẻ được còn cảm thấy mình thua xa.
Sư cả lấy làm hổ thẹn, cũng lên đường tầm sư học đạo, quyết làm sao hơn Ja Jôt.
Sư cả cũng lần mò tìm gặp thầy Ja Jôt là Pô Thôr Lăk xin thọ giáo. Ngài nhận thọ giáo nhưng với điều kiện là phải dẫn vợ đến dâng cho thầy.
Sư cả lấy làm bực bội vội thưa :
- Thưa thầy, thầy là bậc cha mẹ, là cao cả mà nói những điều khó nghe, thầy không dạy thì thôi chứ tôi không bao giờ đưa vợ đến cho thầy.
Sư cả hổ thẹn vì mình đã thua Ja Jôt nên không trở lại thánh đường cũ, mà đi chủ trì một thánh đường khác, Ja Jôt được tôn làm sư cả.
Do sự tích này người Chăm có câu :
Tạm dịch :