51. Ja pa-ok (Cậu Xoài)
Trước kia có hai vợ chồng già chung sống với nhau từ lúc còn son trẻ đến nửa đời người, làm ăn sung túc mua sắm nhiều ruộng rẫy, trâu bò hàng đàn, giàu có thuộc vào bậc nhất nhì trong thiên hạ. Nhưng mỗi đêm về hai vợ chồng đều canh cánh trong lòng vì vắng bóng trẻ thơ, hai vợ chồng cứ than ngắn thở dài nghĩ cho thân phận hẩm hiu lúc tuổi già xế bóng. Đêm đêm hai vợ chồng thường cầu xin trời phật cho mình một đứa con để được thừa hưởng gia tài.
Lời cầu xin của ông bà thấu đến trời xanh. Ngọc Hoàng phái Thần ông hạ thế xuống trần gian đến gặp hai vợ chồng và nói rằng :
- Nếu hai ông bà thích được một đứa con thì hãy hiến gia sản ấy cho ta thì ta mới ban cho một đứa.
Rồi từ đó bà mang thai đủ ngày tháng đẻ ra một đứa con trai đặt tên là Xoài. Đến lúc biết ăn, hàng ngày nó đòi ăn gà, nó ăn hết gà trong chuồng, thì lại đòi ăn dê, hết dê đàn lại đòi ăn trâu, nó đòi ăn đến nỗi không chừa một con. Ông bà chiều con hễ nó đòi gì thì làm nấy đến khi không còn gì để ăn nữa hai ông bà bàn với nhau:
- Nếu để nó sống thì mình chẳng còn gì cho nó ăn nữa, thôi thì giết nó đi cho rồi.
Dứt lời chồng hỏi vợ :
- Làm thế nào mà giết nó đây ?
Bà vợ bèn nói :
- Sáng mai hãy dẫn nó lên núi đi tìm một tảng đá thật to bằng phẳng bắt nó vác về nhà để kê ngồi.
Ông chồng sợ vợ nên chẳng nói năng gì, sáng sớm hai cha con đưa nhau lên núi đi tìm từ đông sang tây mãi mới thấy một tảng đá rộng bằng phẳng lớn bằng cái bánh xe bò. Ông bảo thằng Xoài đến gần ghé vai vào cho ông bẩy tảng đá này lên vác đem về nhà. Đứa con nghe lời cha đến gần quỳ xuống ghé vai, cha đứng bên trên cầm cây xà beng cậy tảng đá lên đè cậu bé lún sâu vào trong lòng đất không còn thấy đầu đuôi đâu cả, ông buồn bã trở về nhà nói với vợ rằng:
- Tảng đá đè thằng Xoài lún sâu vào lòng đất chết nát thây rồi. Nghe như vậy bà vợ thấy yên tâm, rồi bắt đầu dọn cơm cho chồng ăn. Ăn xong hai người còn đang ăn trầu, hút thuốc, bỗng nghe tiếng con gọi mở cửa để cho nó vác tảng đá vào nhà, bà vợ ra mở cửa thấy Xoài vác tảng đá lớn bằng bánh xe bò, bà vợ kinh hoàng. Hai vợ chồng suy nghĩ mãi không ra tảng đá vừa đè nó lún sâu nát thây ra rồi mà làm sao nó lại về được, nhưng hai vợ chồng cũng lo cơm nước cho nó ăn. Đến nửa đêm con ngủ yên hai vợ chồng lại bàn với nhau :
- Mai này ông chuẩn bị cơm nước, lo rìu, rựa đưa thằng Xoài lên rừng đi tìm cây cho thật to, ông chặt gần đổ rồi bảo nó ghé vai để cây đè chết cho rồi.
Ông chồng sợ vợ chẳng dám nói năng gì.
Sáng hôm sau ông nén lòng đưa con lên rừng, hai cha con đi từ sáng cho đến trưa mới thấy một cây xoài, thân cây to bằng hai người ôm, ông già đứng chặt từ trưa cho đến gần xế chiều thì cây mới rung chuyển sắp đổ, lúc này ông cũng mệt gần đứt hơi, ông liền gọi thằng Xoài đến gần ghé vai để ông chặt cho đứt, cây đổ mạnh đè luôn thằng Xoài lún sâu vào lòng đất mất xác. Ông ngồi thở dài lo âu hối tiếc nhưng khi nghĩ đến bà vợ thì ông cảm thấy không yên tâm. Rồi ông vác rìu rựa lững thững trở về, về đến nhà thì trời tối mịt, ông kể lại :
- Cây đè chết nó rồi, bà vừa lòng chưa.
Bà vợ chẳng nói chẳng rằng lo đi dọn cơm cho chồng, lần này lại có cả rượu thịt để đãi chồng, đang ăn nửa chừng bỗng nghe tiếng con gọi mở cửa cho nó vác cây đem vô nhà. Hai vợ chồng nhìn nhau sợ hãi, nhìn thấy cậu Xoài vác luôn cả gốc, thân cây to bằng hai người ôm không xuể, và lần này bà vợ cũng lo cơm nước, nó lại đòi ăn thịt như lần trước, bà mẹ bảo :
- Mày ăn hết gà, hết dê, hết đàn bò trong chuồng rồi, cũng tại do mày ăn nên mới hết sạch tài sản, bây giờ lấy gì cho mày ăn nữa đây.
Đến hôm sau bà vợ bàn với chồng rằng :
- Đêm nay chờ nó ngủ say, lấy dao cắt cổ cho nó chết, ông chồng không đành lòng giết chết con, thấy vậy bà vợ nói :
- Nếu ông không đành lòng giết chết nó, ông lấy gươm mài cho thật bén để đó, đêm đến chờ nó ngủ say, tôi sẽ cắt cổ nó.
Nói xong bà vợ chờ đợi cho đêm đến khi con đang ngủ say thì bà rón rén đi vào cầm gươm đưa lên định chém xuống, cậu Xoài giật mình thức giấc nắm lấy tay mẹ thật chặt rồi khóc lóc:
- Bởi do mẹ khấn với ông trời cho một đứa con để ăn hết gia sản, và ông trời đã cho con xuống đầu thai làm con để ăn cho hết gia tài này. Bây giờ nếu cha mẹ tiếc của cải muốn trở lại như xưa, thì giờ đây con sẽ trả lại cho cha mẹ như cũ. Nói xong Xoài đứng lên đi lấy một bó đũa đem đến bẻ gãy tan tành, rồi niệm thần chú : Những cây vụn biến thành những con gà chạy đầy sân, cây vừa biến thành những con dê, cây dài biến thành những con bò đầy đàn như cũ. Bà mẹ mừng quá ngất xỉu chết, âu cũng là trời định.
Xong đâu đấy cậu Xoài từ biệt cha mẹ ra đi, đi một đoạn đường chàng gặp một thanh niên đang vác một bó mây to bằng cái nia, bề dài gần một thửa ruộng, chàng thanh niên đang lầm lũi vác đi. Cậu Xoài bèn lấy chân đạp mạnh vào ngọn mây làm cho chàng thanh niên kia kéo không nổi nên đặt bó mây xuống và quay lại nhìn thấy cậu Xoài đang đạp trì xuống, chàng thanh niên vác bó mây tức tối nói :
- Trong thiên hạ này chỉ có tôi là người khoẻ mạnh nhất, vậy mà anh còn khoẻ hơn tôi. Bây giờ xin anh cho tôi theo để kết nghĩa anh em với nhau. Nói xong hai người thề nguyền rồi cùng nhau đi tiếp, đi được một đoạn đường gặp một chàng thanh niên gánh hai bó củi gần bằng một xe củi đang ngồi nghỉ, cậu Xoài đi đến đưa tay dựa vào gánh củi nói :
- Sức trai mà gánh một bó củi như thế này, gom hai bó củi này lại tôi chỉ xách một tay thôi, người thanh niên gánh củi nói :
- Trong thiên hạ này tôi là người mạnh khoẻ nhất mà anh lại nói như vậy nếu thật anh chỉ xách hai bó củi này một tay thì tôi xin theo anh để kết nghĩa anh em. Hai người nói xong cậu Xoài gom hai bó củi rồi nắm lấy xách lên cao không hề run vai. Thấy vậy chàng thanh niên nọ rất khâm phục liền xin đi theo để kết nghĩa anh em. Ba anh em lại tiếp tục lên đường, đi đến một bãi biển thì thấy một chàng thanh niên còn trẻ đang cố ngăn biển để tát cá, cậu Xoài bèn đứng lại nói :
- Tát từ lúc nào mà cho đến lúc này chưa cạn?
Chàng trai trẻ đáp lại :
- Tát hai ngày nay rồi, chỉ ngày nay nữa là xong.
Cậu Xoài bèn nói :
- Nước có chừng này tôi tát một thoáng là xong, người trai trẻ kia trả lời :
- Nếu thật như vậy, tôi xin kết nghĩa làm em út anh. Nói với nhau xong, cậu Xoài đến dùng hai bàn tay tát hai ba bụm tay thì cạn ngay, rồi cả bốn anh em cùng xuống bắt cá, bắt được ba con cá, cá thu ngừ to bằng bắp đùi, cậu Xoài chặt đầu cá vứt cho trôi đi, đầu cá trôi đi về nước Chăm - Cămpuchia, và Ăy Wọn. Mình cá bốn anh em luộc và nướng ăn cùng với nhau. Xong đâu đấy bốn anh em lại tiếp tục lên đường.
Đi đến đất nước của vua Chiêm Thành, thấy đám đông dân chúng các binh lính và cả quân cận thần của triều đình đang vây xung quanh bờ sông và họ đang tìm cách đẩy cho cái đầu cá trồi đi vì mùi hôi thối làm cho cả nước ăn không ngon ngủ không yên. Nhưng cả trăm ngàn binh lính không làm cách nào mà vớt lên được. Bốn anh em cậu Xoài đi đến đứng nhìn mỉm cười bảo :
- Binh lính cả nước như thế mà không sao vớt nổi đầu cá thế này thật là uổng cơm gạo, rồi cậu nói tiếp :
- Tôi búng một cái thôi là bay vào giữa lòng đại dương. Các quan cận thần nghe lời đồn đại của dân làng về lời nói liền kêu bốn anh em tới hỏi cho kỹ. Cậu Xoài cũng trả lời đúng như vậy, các quan sai binh sĩ đem tin về triều báo cho nhà vua biết, nhà vua cho đòi bốn anh em vào triều hỏi và cậu cũng trả lời y như trước, nhà vua truyền bảo :
- Nếu thật như vậy thì ta sẽ chia nửa giang san cho nhà ngươi và gả công chúa cho nhà ngươi làm vợ. Còn nếu không thực hiện được thì nhà ngươi phải chịu bêu đầu. Cậu Xoài đồng ý chấp thuận, cậu đi đến bên bờ sông đến ngay tại cái đầu cá niệm câu thần chú, rồi cậu lấy tay búng một cái, đầu cá bay vọt vào lòng đại dương thế là mùi hôi thối cũng tiêu tan mất, dân chúng và binh lính nhà vua vui mừng khôn xiết. Triều đình tổ chức làm lễ cưới hỏi cho cậu Xoài với công chúa, nhưng cậu Xoài bước đến quỳ lạy nhà vua, tâu:
- Thưa bệ hạ, thần xin nhường lại cho người em thứ hai kết nghĩa của hạ thần, nhà vua cũng vui lòng đồng ý tiến hành lễ cưới cho công chúa cùng chàng thanh niên vác bó mây. Dự xong lễ cưới, cậu bảo em ở lại cùng với vợ nơi xứ Chiêm Thành. Ba anh em lạy tạ nhà vua rồi lên đường.
Ba anh em tiếp tục đi, đi đến nước vua xứ Campuchia họ cũng nhìn thấy đám đông dân chúng và các vua quan của triều đình kéo đến đông nghịt cả bờ sông, họ đang tìm cách đẩy đầu cá cho nó trôi đi, vì cái đầu cá đã làm hôi thối khắp kinh thành. Nhà vua và dân chúng không sao ngủ được, nhưng cả trăm tướng sĩ triều đình không làm cách nào đẩy đi được. Ba anh em thấy như vậy thì mỉm cười, các quan của triều đình trông thấy bèn hỏi :
- Các anh ở xứ nào đến đây và cười về việc gì ? Cậu Xoài trả lời :
- Tôi cười cho dân chúng và tướng sĩ của nước này chỉ một đầu cá mà không vớt lên được thật ăn cho uổng gạo. Đầu cá này tôi chỉ búng một cái là bay đi mất. Nghe nói như vậy các quan bèn sai binh lính đi tin đến cho nhà vua. Nhà vua truyền lệnh đòi cậu Xoài vào cung. Cậu bước đến quỳ lạy dưới sân rồng và trình bày đúng như vậy, nhà vua liền bảo :
- Nếu thật như vậy, trẩm sẽ gả công chúa cho nhà ngươi và làm phò mã xứ này, bằng không thực hiện được nhà ngươi sẽ phải chịu tội chết. Nhà vua truyền lệnh xong, chàng liền đi ra bờ sông đứng ngay đầu cá, niệm thần chú rồi đá một cái, đầu cá bay vọt vào giữa đại dương, mùi thối không còn nữa. Dân chúng và các tướng sĩ reo hò sung sướng, triều đình tổ chức làm lễ cưới hỏi cậu Xoài và công chúa con gái út vua xứ Campuchia. Lần này cậu Xoài cũng xin nhường lại người em kết nghĩa thứ ba, chàng thanh niên gánh củi, nhà vua cũng bằng lòng chấp thuận. Đám cưới xong đâu đấy cậu bảo em cùng vợ ở lại nơi xứ Campuchia.
Hai anh em lại tiếp tục lên đường. Hai người đi đến nước Ay Var, ngoài bờ sông đông nghịt người, nhân dân trong thành và các binh sĩ quan cận thần của triều đình đang cùng nhau vớt một đầu cá nhưng không cách nào vớt lên nổi, cậu thấy vậy mỉm cười bảo :
- Chỉ có một đầu cá mà cả nước vớt lên không nổi thật là ăn cho uổng gạo, đầu cá này đối với tôi chỉ là một cái đá thôi là bay vào giữa đại dương. Quan của triều đình nghe chàng nói như vậy bèn hỏi lại cho kỹ và cậu cũng trả lời y như lần trước, quan cận thần liền cho người đưa tin đến báo cho nhà vua biết, nhà vua cho gọi cậu vào triều hỏi tự cậu cũng trình bày như vậy.
Nhà vua bảo :
- Nếu quả nhà ngươi vớt được đầu cá thúi trôi đi khỏi đất nước này thì trẫm sẽ gả công chúa cho ngươi. Bằng không thì phải chịu tội chém đầu. Nghe nhà vua rạ lệnh xong cậu bèn cáo lui ra đi đến bờ sông đứng ngay đầu cá niệm thần chú rồi đưa chân đá một cái, cái đầu cá bay vào giữa đại dương. Khắp kinh thành reo hò sung sướng. Nhà vua giữ lời hứa tổ chức đám cưới cho cậu Xoài và nàng công chúa út. Cậu Xoài xin nhà vua nhường lại cho người em út kết nghĩa - chàng thanh niên tát biển trẻ tuổi. Lần này nhà vua cũng thương tình chấp thuận.
Dự xong tiệc cưới cậu bảo em cùng vợ nơi đất nước Ay Var rồi cậu cáo biệt ra đi.
Một thời gian sau cả ba anh em kết nghĩa tìm gặp nhau. Cậu cả, cậu thứ và cậu út xin được đi theo anh, cậu Xoài không cho theo, cậu nói lại cho ba em biết :
- Anh đây chính là con của thượng đế ban xuống trần để tìm người tài giỏi cai trị làm cho ba nước hưng thịnh, bây giờ đã mãn hạn trần gian anh phải trở về để làm con của vua Thuỷ tề. Nếu ba em vẫn còn nghi đến tình anh em, thì hàng năm các em hãy đến làm lễ tại cửa biển này cũng là điều phúc đức rồi. Nói xong cậu biến mất.
Vì vậy đồng bào Chăm hàng năm vẫn nhớ ngày lễ ấy, đầu năm đồng bào thường mang lễ vật đến cúng, lễ ấy gọi là lễ tạ Thuỷ (ngăk yang palao pasăh).