54. Jà Pa Nrang bỏ xứ
Xưa tại xứ Phan Rang có hai ông bà tuổi đã già sinh được đứa con trai duy nhất đặt tên là Jà Pa Nrang, người em ruột của ông bà cũng không có con, nhưng gia cảnh đều giàu có, như nhau.
Không may cha mẹ mất sớm, đền đài, vàng bạc, châu báu, đều giao hết cho Jà Pa Nrang. Ngày đêm Jà Pa Nrang cứ thao thức nghĩ mãi một mình làm sao quản lý nổi tài sản đồ sộ này, nếu tiêu xài cũng không hết, muốn đi làm việc bất cứ nơi nào cũng không ai trông nom nhà cửa. Do đó, Jà Pa Nrang tự đi tìm thầy về dạy tận nhà, bản thân Jà Pa Nrang con người rất thông minh, cần cù, học ít hiểu nhiều, cho nên học mới một năm mà chữ nghĩa lỗi lạc. Sau đó Jà Pa Nrang đi tìm thầy về dạy nhị, thổi sáo Saranai, đánh trống Ginăng v.v... Chỉ mới nửa năm, chàng đã sử dụng nhạc cụ dân tộc rất thành thạo. Ngoài nghề trên chàng còn mời thầy thợ rèn về tập kéo bễ, rèn rìu rựa, dao búa, nghề nào cũng thành thạo. Chàng còn mời thầy thợ mộc về dạy cách đẽo, đục, lắp ráp giàn trò nhà cửa, xong nghề thợ mộc lại đến thợ bạc, thợ nề, học những phù phép huyền bí, nghề nào cũng giỏi không ai sánh bằng, thấy học lắm nghề mà vàng bạc còn nhiều nên Jà Pa Nrang mang vàng bạc đến triều đình hiến cho nhà vua để xin chức ông cậu được cai quản khắp xứ. Được nhà vua chấp thuận và cấp cho một cái huy hiệu bằng ngà voi đeo trước ngực, hễ đi đâu dân làng nhìn thấy biết ngay là quan cao cấp của triều đình hiến của cho nhà vua còn chưa hết mà Jà Pa Nrang còn bố thí cho các làng để mai sau khi chết đi, dân làng nhớ mà thờ phượng.
Sau đó Jà Pa Nrang bỏ xứ vào tận Phan Rí, trước khi đến Phan Rí, Jà Pa Nrang gỡ huy hiệu trước ngực giấu đi rồi vô thẳng nhà ông bà quyền uy trong làng xin cho làm mướn. Ông bà hỏi :
- Mày ở đâu ? Mày biết làm nghề gì ? Jà Pa Nrang thưa :
- Thân phận con mồ côi không cha không mẹ, không họ hàng thân thuộc, nay đây mai đó, bữa đói bữa no, nên nghề nào cũng không biết. Ông bà vì rộng lòng bác ác, nghe qua thấy thương xót, ông bà bàn với nhau :
- Nhà mình thì lắm khách thôi cho nó ở đây giúp việc rửa ống nhổ v.v... Hai ông bà nhất trí cho Jà Pa Nrang ở lại giúp việc.
Ông bà này có đứa con gái, đêm đêm chàng trai con của các vị có quyền uy trong làng thường đến vui chơi.
Ông bà gọi Jà Pa Nrang đến dặn dò rằng:
- Hằng đêm những trai làng thường đến vui chơi, con hãy có mặt khi cần sai bảo việc gì. Jà Pa Nrang vâng lời. Ông bà xem những chàng đến chơi như những người thân trong gia đình, một hôm ông bà tự giới thiệu :
- Này các con, Jà Pa Nrang ở xứ lạ quê người về đây xin giúp việc trong gia đình. Hắn là đứa mồ côi cha lẫn mẹ, bà con thân thuộc không ai còn sống để nương tựa, cơm bữa đói bữa no, khổ sở trăm bề, nay các con ai biết nghề gì hãy truyền bá cho nó, đừng luyến tiếc công lao, đó là phúc đức cho các con mai sau.
- Quán triệt sự phân bày lý giải của ông bà, những chàng trai ai nấy đều lấy nhạc cụ của mình, đem hết tâm huyết dạy cho Jà Pa Nrang. Qua năm sáu đêm học tập, những chàng trai bảo Jà Pa Nrang trả bài nhằm kiểm tra kiến thức tiếp thụ của học trò. Jà Pa Nrang lấy nhị ra kéo, qua luyến láy ngón đàn kêu như ai oán não nùng làm xúc động, những chàng trai phải gục đầu không cựa, kể cả bà con lân cận đều khâm phục. Chẳng những bà con láng giềng mà cả ông bà cô gái đều để tâm thương yêu chàng Jà Pa Nrang. Những chàng trai thấy vậy đều lấy làm hổ thẹn, bỏ nhạc cụ ra về một mạch từ đó không một ai đến nhà cô gái vui chơi nữa.
Để chuẩn bị xuống đồng cày cấy, ông bà lo lúa gạo cho đám thợ lên rừng làm cày bừa, Jà Pa Nrang xin phép ông bà chọ chàng cùng theo, ông bà thuận lòng. Thợ rừng lấy giỏ đựng rìu ra chọn mỗi người một bộ thật tốt và bén, chỉ còn thừa một bộ bị hụt và bể cạnh, Jà Pa Nrang thấy mình không có bộ nào nên lên xin thưa với ông bà:
- Xin ông năn nỉ với thợ rèn mình mua than và chỉ nhờ ống bễ cho con tự rèn và trui còn nhanh hơn. Ông đến thợ rèn xin mua than chỉ nhờ ống bễ. Thợ rèn hỏi :
- Nói chơi hay nói đùa, nếu Jà Pa Nrang rèn được thì tôi không lấy tiền. Hứa với nhau xong Jà Pa Nrang lấy thanh rìu đút vào lò rồi đứng dậy kéo bễ, đoạn thanh rìu đỏ đủ độ, Jà Pa Nrang ngưng kéo bễ lấy thanh rìu ra rèn một hồi kể cả trui, rìu thật bén đến mức cạo hàm râu vẫn được. Ông thợ rèn đứng bên cạnh Jà Pa Nrang làm cứ vuốt ve sau lưng xin năn nỉ dạy lại cho anh về phương pháp làm nhanh lại bén, nước trui già dặn. Rèn xong ông cùng Jà Pa Nrang mang rìu về nhà để chuẩn bị hôm sau lên núi đẫn cây làm cày bừa.
Sáng sớm gạo nước mắm muối đã chuẩn bị sẵn, thợ tập trung đầy đủ, và cả Jà Pa Nrang lên núi. Mới đi được vài ngày mà con gái của ông bà vì quá thương và nhớ Jà Pa Nrang nên lâm bệnh nặng, ông bà cúng bái tốn gà dê, căn bệnh của con vẫn không thuyên giảm phần nào. Trong đoàn làm cây, chỉ một mình Jà Pa Nrang vừa chặt vừa đẽo ráp thành cày bừa, về nhà chỉ việc lắp lưỡi vào là cày được ngay.
Xe cây về đến nhà, ông trông thấy một số cày và bừa được lắp ráp luôn, ông rất vừa ý liền hỏi:
- Cày và bừa này ai làm ?
Jà Pa Nrang thưa:
- Cày và bừa này con tập làm, ông tự khen thầm không nói ra cho ai được biết. Cô gái thấy xe cày về, cơn bệnh liền thuyên giảm.
Đúng ngày xuống đồng chờ gieo hết ruộng mới được về, Jà Pa Nrang cũng đi và ngủ lại tại ruộng. Cô gái nghe Jà Pa Nrang đi cơn bệnh trở lại và nặng hơn lần trước.
Biết ruộng gần gieo hết, ông dẫn một đứa con nhỏ ra đồng đến nơi ông dạo xem hết những đám đã gieo, đến đám Jà Pa Nrang gieo, ông dừng lại đứng nhìn thấy lúa mọc rất đều đặn như người ta san không có chỗ nào hở, ông hỏi:
- Ai gieo đám này ?
- Những người làm công nói là Jà Pa Nrang gieo đấy ông ạ.
Ông lấy làm hài lòng tự khen trong lòng. Jà Pa Nrang lén hỏi em nhỏ :
- Nghe chị của mày bị bệnh nay đã bớt chưa?
Em nhỏ trả lời :
- Hôm trước em thấy thuyền giảm thường ra vào trong nhà, nay căn bệnh trở lại. Hiện nay cha mẹ em có mời thầy thuốc nam về nhà, thầy đang nấu thuốc cho uống chưa biết ra sao.
Trước khi ông về nhà, ông gọi Jà Pa Nrang đến nhắn rằng :
- Hiện nay ở nhà đã hết củi chụm, ngày mai con hãy đánh xe lên chặt củi trở về để chuẩn bị làm lễ Chà Và nhỏ.
Về nhà ông cất rạp Chà Và xong, ông đi mời thầy vô, thầy Chan và nhạc công. Trời về chiều ông gọi cô phụ trách nhà bếp bảo rằng :
- Nhớ để dành phần cơm cho Jà Pa Nrang ăn với chiều nay nó đánh xe củi về.
Cô nhà bếp thưa :
- Cơm và đồ ăn còn thừa để trong nhà bếp, chừng về chỉ nó vào nhà bếp tự lấy cơm ăn.
Jà Pa Nrang không hề nói một lời nào, thấy Jà Pa Nrang về cô nàng lại giảm bệnh đi ra vào được. Thấy con ra vào được, ông bà lấy làm mừng cứ cho rằng do trả lễ Trà Và nhỏ. Vậy mà lâu nay không biết cứ cúng gà, dê mà bệnh vẫn còn. Đúng như câu dân gian thường nói: "Tiền mất tật mang".
Tại lễ Chà Và nhỏ, Jà Pa Nrang ngồi gắp lửa, rót nước cho thầy Chan, mỗi lần ăn xong, thầy Chan xông trầm đọc kinh theo tiếng Ảrập, Jà Pa Nrang ngồi cà tằng bên cạnh bắt chước đọc không khác gì thầy Chan. Cơm nước xong, thầy Vỗ chủ lễ chuẩn bị khai mạc.
Trước khi khai mạc, Jà Pa Nrang xin phép thầy chủ lễ cho nó được phép đọc kinh khai mạc. Thầy chủ lễ thuận cho và giao cả trống Paranưng, Jà Pa Nrang vừa vỗ, vừa đọc kinh giọng rất khoan thai truyền cảm khiến cho cả Vũ sư đang cầm quạt ngồi chầu cứ ngẩn ngơ người. Sau phần đó, vũ sư bắt đầu múa, nhạc công đánh điệu thứ nhất sang điệu thứ hai Jà Pa Nrang xin phép cho nó vào đánh, nó đánh như thúc giục lòng người khiến cho vũ sư hào hứng mủa mãi như không muốn dừng buộc phải báo với Jà Pa Nrang ngưng đánh, vũ sư mới được ngồi xuống. Sang điệu khác, Jà Pa Nrang xin thổi sáo Saranai tiếng sáo réo rắt phấn khởi, bà vũ sư vừa múa vừa bưng cả mâm trứng rượu và áo túi của ông bà, dâng cho Jà Pa Nrang.
Sáng hôm sau nghe Jà Pa Nrang đánh trâu xe ra đồng, có gái tái phát bệnh, ông bà cứ tưởng chừng con của mình chưa dứt bệnh hẳn mà đi đây đi đó nên tái phát lại. Lần nữa ông bà mời thầy về cho uống thuốc cũng không thấy khỏi. Sau đó hai hôm ông dẫn đứa bé ra đồng thăm ruộng Jà Pa Nrang lén hỏi em bé :
- Chị mày đã hết bệnh chưa ?
Em bé trả lời rằng :
Chị em hôm trước có đi đây đi đó, nay tái phát trở lại hiện nay thầy đang cho uống thuốc, bệnh tình thế nào em cũng chưa rõ. Jà Pa Nrang bảo với đứa bé :
- Chị mày dù uống bất cứ thuốc gì cũng không lành, bây giờ mày đi tìm giấy bút mực cho tao ghi toa thuốc này rồi mày đưa về nhà giao cho thầy đi tìm thuốc về sắc uống là dứt bệnh ngay.
Em bé thưa lại với ông già, cũng may trong túi có áo cả giấy và bút, ông già đưa ngay cho em bé đem đến cho Jà Pa Nrang. Ghi xong em bé mang về nhà giao cho ông thầy đi tìm đúng theo trong toa thuốc, ông thầy đi tìm đủ rồi nấu cho uống thấy có hiệu quả.
Thấy Jà Pa Nrang từ ruộng về, ông thầy theo năn nỉ xin bày toa thuốc nam, Jà Pa Nrang lòng không luyến tiếc chỉ hết toa thuốc cho ông thầy.
Việc cày bừa đã xong không còn gì để làm nữa, Jà Pa Nrang xin đề nghị với ông rằng :
- Cho con xin gạo thóc mắm muối rựa rìu lên núi làm cũn cây.
Ông chủ nhà đồng ý. Mới mấy hôm lên rừng mà Jà Pa Nrang làm xong nguyên bộ một cái nhà bằng gỗ Căm xe. Ngoài ra còn đóng xong ba cỗ xe trâu. Thấy lương thực đã cạn, Jà Pa Nrang về nhà thưa với ông :
- Cây con đã làm xong, xin ông cho người và ba đôi trâu lên chở về.
Dứt lời ông già hỏi lại :
- Đuổi trâu lên bắt xe ở đâu mà chở ?
Jà Pa Nrang thưa :
- Con đã đóng xong ba cỗ xe trên đó.
Ông già cho người và ba đôi trâu lên. Sau hai ngày đêm, xe cây về đổ đầy sân, thợ trong làng ai ai đến xem đều khen đường đẽo của Jà Pa Nrang khéo tay và thẳng như thợ kéo mực.
Jà Pa Nrang đề xuất với ông đi mời thợ mộc về đo đạc, đục cột làm nhà, thợ về thấy cây quá to, phải tốn công nhiều, nên đòi giá cao. Thấy vậy, Jà Pa Nrang đi rủ thợ người Kinh đến thi tài, mỗi người lắp ráp một dãy, lắp xong khiêng bỏ xuống nước để một đêm, sáng hôm sau vớt lên tháo ra xem, hễ trong lỗ đục không có nước thì mới ăn tiền, bao nhiêu cũng được. Hai bên giao kèo với nhau xong, phận ai nấy làm và lắp ráp. Đến khi vớt lên rồi tháo ra xem thì thấy dãy của người Kinh bị nước vào. Thấy vậy thợ người Kinh lấy làm hổ thẹn, bỏ lại toàn bộ đồ nghề rồi trốn biệt về không hề trở lại, Jà Pa Nrang đi mời thợ khác cũng không ai dám đến.
Xong mộc Jà Pa Nrang đề nghị với ông mướn cho nó đồ nghề thợ bạc để nó làm đồ nữ trang cho bà và cô gái dùng. Làm xong đồ nữ trang, Jà Pa Nrang xin phép ông bà cho nó được về thăm quê hương, nơi chôn rau cắt rốn tại Phan Rang. Ông bà bảo :
- Muốn đi thì chờ hai ba ngày nữa.
Jà Pa Nrang vâng lời ở lại. Tối đó Jà Pa Nrang lén vào phòng ngủ của hai ông bà nghe ngóng, nửa đêm ông đánh thức bà dậy và nói:
- Tôi đem lòng thương Jà Pa Nrang, vì thấy nó rất thật thà và lại nghề nào nó cũng làm được lại khéo tay, theo bà nghĩ thế nào ?
- Việc này tôi đã có ý định bàn với ông từ lâu nhưng vì lòng e ngại, bản thân tôi cũng thương nó lắm.
Bàn bạc xong hai ông bà ngủ lại, đợi ông bà ngủ say, Jà Pa Nrang lén ra ngủ ở ngoài.
Sáng hôm sau Jà Pa Nrang vì lòng nhớ quê hương lại xin phép ông bà lần nữa. Ông bà nói:
- Này cháu, cháu ở đây từ lâu rất quen thuộc với gia đình bác, bác rất thương cháu như con trong gia đình, bác có ý định muốn gả con gái của bác cho cháu, cháu nghĩ thế nào ?
Jà Pa Nrang thưa rằng :
- Thân cháu phận mồ côi cả cha lẫn mẹ không anh em họ hàng làm sao cháu dám cả gan việc đó, để cháu cứ làm đầy tớ như bấy lâu nay.
Ông bà khuyên lơn phân giải, Jà Pa Nrang thuận lòng :
- Nhưng lúc này cháu phải ra thăm quê đã.
Ông bà bảo để chờ hai bà ngày nữa bác và em gái cháu cùng đi và những chàng trai thường vui chơi nhà ông bà cũng xin đi theo cho biết xứ Phan Rang.
Từ Phan Rí ra đến Cà Ná vì trời nắng Jà Pa Nrang hỏi ông già có khát nước không. Ông già nói :
- Dù có khát chăng nữa cũng phải nhịn thôi giữa đoạn đường này lấy đâu nước mà uống.
Jà Pa Nrang đưa đoàn vào một làng gần đó, đến nhà cột ngựa ở ngoài rào rồi vào nhà ông trưởng làng, lúc bấy giờ trưởng làng đi vắng, đoàn ngồi chờ, Jà Pa Nrang ra phía sau hè lấy huy hiệu bằng ngà ra đeo trước ngực rồi đến thẳng nhà làng đánh mấy hồi mõ, ông già và những bạn cùng đi thấy vậy lấy làm ngạc nhiên tưởng Jà Pa Nrang bị bệnh tâm thần đoàn rủ nhau định trốn đi. Bỗng già làng và các ông thân tín chạy đến vừa thấy Jà Pa Nrang ai nấy đều chắp tay cúi lạy xin tâu :
- Kính thưa ! Cậu đánh mõ có việc chi ?
Jà Pa Nrang nói :
- Tao từ Phan Rí về Phan Rang dọc đường vì quá khát nước tới đây xin nước uống. Thấy vậy các bô lão già làng tranh nhau nấu nước mang đến. Uống nước xong Jà Pa Nrang gọi già làng bảo :
- Bây giờ già làng hãy lấy vọng lau, cờ xí, trống kèn tiền đưa đoàn ra Phan Rang.
Đoàn ra gần đến làng Hiếu Thiện, Jà Pa Nrang ra lệnh dừng lại cho phép đoàn tiễn đưa về lại Cà Ná, Jà Pa Nrang cũng lệnh cho già làng Hiếu Thiện lấy vọng lau, cờ xí trống kèn đưa đoàn ra Phan Rang: Đi đến đâu dân làng đều kính trọng tôn vinh tới đó. Cho nên đoạn đi từ làng Hiếu Thiện đến Phan Rang, ông già, cô gái và các bạn trai đi theo thấy thế đâm khiếp sợ, không dám đi chung với Jà Pa Nrang mà chỉ đi theo mép đường.
Đến Phan Rang nam nữ dân làng kéo đến, quỳ tâu mừng cậu về quê, Jà Pa Nrang ra lệnh cho dân làng cất một cái rạp, trang trí lộng lẫy, triệu tập các vũ nữ nhạc công đến mừng vui ba ngày đêm. Khi về Jà Pa Nrang còn viết thiệp mời vua cùng đến vui chơi. Nhận được thiệp vua ra lệnh lấy vọng lau, trống kèn cùng đoàn hầu đưa vua đến nhà Jà Pa Nrang. Đến nơi vua hớn hở vui mừng bắt tay Jà Pa Nrang rồi lên ngồi chung bộ ván. Các chàng trai Phan Rí đi theo thấy vậy không dám ở lại bèn rủ nhau trốn về ban đêm.
Sáng ngày hôm sau ông già cưỡi ngựa trở lại Phan Rí, vào nhà ông gọi bà đến nói rằng:
- Lớn lắm, lớn lắm bà ơi đứt đầu bây giờ.
Nghe nói bà lấy làm lo sợ liền hỏi :
- Vì sao bị đứt đầu ?
Ông nói :
- Jà Pa Nrang chức lớn lắm, nếu mình không gả con gái cho nó chắc phải bị đứt đầu.
Bà nóng lòng muốn hiểu rõ câu chuyện hỏi lại ông :
- Lớn bằng nào ? Có bằng vua không ?
Ông trả lời :
- Lớn bằng nào không lấy gì để ví, vì thấy nó viết giấy mời vua về chung vui cùng nó, nhìn qua cuộc chung vui tâm sự với nhau như đồng hạng.
Nghe ông phân bày tỉ mỉ bà mới hiểu rõ, từ đấy hai ông bà lấy làm mừng.
Sau ba ngày đêm thăm nhà, vợ chồng Jà Pa Nrang đưa nhau về Phan Rí, ông bà giao cho vợ chồng quản lý gia đình và sống với nhau đến trăm tuổi.