55. Trai kén vợ, gái kén chồng (Likay Ruah Kamay, Kamy Ruah Li kay)
Xưa có một anh chàng rất kén vợ, bao nhiêu cô gái xinh đẹp trong làng đều không lọt mắt anh ta, sự kén chọn của anh ta không phải ở sắc đẹp bề ngoài mà chủ yếu ở sự nết na thùy mị, lanh lợi khôn ngoan mà tạo hoá đã ban cho người phụ nữ.
Một hôm chàng mang một chiếc ngà voi nhờ thợ tiện thành hạt gạo và một con cá, giống như cá và gạo thật. Chàng cầm một lon gạo, một con cá đi ngao du khắp làng cùng xứ thấy nhà nào có cô gái là chàng ghé vào đưa gạo và con cá nhờ nấu cơm, chàng bảo chỉ nấu gạo và con cá của chàng thì chàng mới ăn. Các cô gái không ại phát hiện đó là gạo bằng ngà voi, nên nấu mãi vẫn không chín đành giao gạo lại cho chàng.
Đến một làng khác gặp một cô gái, cô gái này cũng rất kén chồng. Bao nhiêu chàng trai trong làng đến chơi sau khi tiếp chuyện cầu hôn nàng đều bị từ chối, ý cô ta muốn tìm một ông chồng chỉ vừa nhìn, nhưng chủ yếu ở sự thông minh, ăn nói lưu loát, để giúp gia đình và xã hội. Một buổi sáng, nàng mang áo quần ra bến nước bên bờ suối đang ngồi giặt thì bỗng nghe tiếng anh chàng trai đứng bên kia suối mang bị cầm gậy hỏi :
- Cô ơi ! Nước suối này sâu hay cạn ?
Nàng đáp :
- Sao anh không hỏi người thầy của anh.
Anh hiểu ngay cô ta bảo hãy lấy gậy cắm xuống nước thì biết sâu hay cạn.
Anh dùng gậy dò qua suối, đến nơi cô đang giặt thì dừng lại để trò chuyện. Anh hỏi thăm nhà của cô, cô bảo :
- Anh hãy đến nhà nào nhìn thấy có ngàn ngôi sao lấp lánh trên cao bao quanh ba cái cổ bồng treo lơ lửng trước sân đó là nhà em.
Hôm sau anh đi vào làng, qua một hồi tìm kiếm thấy nhà có giàn bầu bông trắng nở rộ như sao đêm lấp lánh dưới giàn có ba trái bầu treo lơ lửng, chàng đoán ngay là nhà nàng. Anh liền vào thì quả đúng, anh gặp nàng trước cửa. Sau khi tiếp chuyện anh cũng đưa gạo và con cá nhờ nàng nấu cơm. Chàng bảo chỉ ăn cơm với gạo và cá của chàng thôi. Nàng nhận gạo và con cá.
Nhìn gạo, cá, trắng đẹp lạ thường, nên nàng sinh nghi và để ý xem kỹ, so sánh với gạo trong nhà thì quả thật không phải gạo và cá hàng ngày người dân thường dùng mà bằng ngà rồi lựa nồi vừa đủ để nấu một lon gạo.
Sau khi nấu xong, nàng dọn cơm ra, chàng thấy hạt cơm giống hệt hạt gạo ngà của mình, con cá cũng thế. Vì vậy chàng không thể hé môi được, đáng ăn ngon lành bỗng nhiên bị nghẹn, chàng bí quá ngước lên trần nhà giả vờ hỏi kèo này đẹp lắm, nhà cô chọn gỗ ở núi nào vậy ?
Nàng hiểu ý trả lời :
- Kèo ấy nhà em chọn ở cổ núi nghẹn đó. Nghe nàng trả lời biết nàng hiểu ý mình, liền nực cười cơm nghẹn cũng tuột xuống. Chàng ăn hết cơm, liền gô mâm và bảo nàng :
- Cô ơi, cô mua chén này ở đâu vậy ?
Nàng hiểu ý liền nghiêng nồi trống rỗng bảo:
- Chén ấy mua với cái nồi này.
Cơm nước xong qua một hồi đối đáp, hai người đã hiểu ý nhau. Chàng xin ở lại nhà cô nàng để làm rể. Nàng thưa chuyện với cha mẹ là nàng đã tìm được một người theo ý muốn của mình, nay anh ấy xin ở lại làm rể, đây cũng là dịp để ta thử nhau mong cha mẹ nhận cho. Được cha mẹ đồng ý, nàng cho chàng biết là cha mẹ đã ưng thuận.
Trong thời gian đó nhà nàng đang tính việc mua trâu nên cha nàng bảo chàng cùng đi, anh hỏi :
- Thưa cha, mình mua trâu sống hay trâu chết?
Người cha bực tức trước câu hỏi dại dột ngốc nghếch của chàng rể tương lai nên nói :
- Mua trâu sống chớ ai dại gì đem tiền đi mua trâu chết.
Ông càng bực tức hơn thấy anh chàng đi bộ thì xách dép, qua sông lội suối lại mang dép. Trời nắng chang chang lại kẹp nón, qua đoạn đường rừng bóng cây râm mát mẻ lại đội nón, ông bực lắm. Khi thấy một cây táo trái chín đỏ mọng đầy cành anh chàng lại hỏi :
- Thưa cha, cha ăn táo nóng hay táo nguội?
Ông trả lời đại :
- Nóng nguội gì ăn cũng được.
Cuối cùng ông và con rể tương lai cũng tìm mua được một con trâu cái tơ dắt về, anh chàng làm chuồng thật to rất kiên cố rồi nhốt trâu vào đó. Người cha bực bội quá bảo con gái vào nhà kể lại chuyện cho con nghe những lời nói và việc làm dại dột xuẩn ngốc của con rể tương lai trên đi mua trâu... mà con bảo đã tìm được người chồng như ý. Ông kể lại :
- Ai xưa nay đi mua trâu mà hỏi mua trâu sống hay trâu chết. Có phải hỏi dại dột không?
Cô gái thưa :
- Cha chưa hiểu ý của anh ấy nên bảo là dại dột, trâu sống là trâu cái, vì trâu cái mới sinh con đẻ cái. Trâu chết là trâu đực, đâu có sinh con được nên chết là hết.
Ông nói tiếp :
- Trời nắng chang chang thì không đội nón, qua đoạn đường rừng đầy bóng râm mát mẻ lại đội nón.
Cô gái đáp :
- Thưa cha ! Đi ngoài nắng anh ấy không đội nón vì không có nhánh cây nào có thể quẹt vào mắt, vào mặt. Còn đoạn đường rừng có nhiều cây thì đội nón để cho các nhánh cây không thể quẹt vào mắt, vào mặt đó cha.
Người cha bảo :
- Ở còn nữa, đi đường bộ lại xách dép, qua sông qua suối lại mang dép.
Rồi con gái ông trả lời :
- Có hai lý do : Một là sợ mòn dép, hai là anh ấy quan sát được gai góc. Qua sông lội suối anh mang dép vì dưới nước anh không quan sát được gai góc hay đá nhọn nên mang dép để phòng ngừa gai sắc, đá nhọn đâm chân đó cha ạ.
- Còn ăn trái táo rừng cũng hỏi ăn táo nóng hay táo nguội là sao vậy ?
Cô gái thưa :
- Cha chưa hiểu ý vì táo nóng là táo chín rụng dưới đất, lượm lên ta phải lau cho sạch bụi bậm rồi mới ăn, loại táo này ăn rất ngon nên gọi là táo nóng. Táo nguội là táo mới chín không cần lau, không thổi nên gọi là táo nguội, táo nguội ăn không ngon bằng táo nóng (rụng).
Người cha lại nói :
- Bây giờ con thấy tận mắt đó, chỉ một con trâu thôi mà nó làm chuồng to tổ bố để nhốt ai vậy.
Cô gái thưa :
- Theo con đó là cha chưa hiểu ý anh ấy đó thôi, hãy đợi xem anh ấy muốn làm gì thì làm, xin cha đừng vội cho là điều dại dột. Vả lại dại dột hay khôn ngoan quấn quít lấy nhau như hình với bóng, dại dột hay khôn ngoan do sự lý giải của mình.
Sau khi làm chuồng xong, anh đích thân lùa trâu đi chăn, anh chăm chung với đàn trâu của ông phú hộ nọ, đàn trâu đực thấy trâu cái tơ đang độ nở sung hè nhau chạy theo cả đàn. Trâu cái hoảng chạy thẳng vào chuồng, trâu đực chạy theo cũng ùa vào đầy trong chuồng. Mấy đứa chăn trâu vào đuổi ra không được. Anh đóng cổng chuồng lại rồi bảo :
- Các em hãy về thưa với chủ rằng đàn trâu đực của ông chủ đã lấy trâu cái của ta làm vợ và đã theo vợ rồi, ta không cho đuổi về, nếu có gì bảo ông ấy đến đây gặp ta.
Ông phú hộ tức tối hăm hở đến gặp ngay, anh cũng nói như vậy.
Ông phú hộ tức quá bảo :
- Nếu trâu đực của tôi lấy trâu cái của ông làm vợ thì cùng lắm chỉ một hay hai con thôi, chứ cả đàn trâu đực của tôi chú bảo đã lấy trâu cái của chú làm vợ nghe sao được.
Chàng nói :
- Được chứ, cứ mỗi lần trâu cái của tôi chịu đực con nào thì con đó là chồng của nó, mà trâu cái của tôi đã chịu cam khổ với đàn trâu đực của ông tức là chồng của nó rồi. Cũng như ông lấy nhiều thiếp, ông đã chi tiền của để nuôi, hà tất không phải là vợ của ông sao ? Nếu ông không tin rằng trâu đực của ông đã tình nguyện lấy trâu cái của tôi làm vợ thì tôi với ông cam đoan, nếu tôi mở cổng ông đuổi trâu đực của ông ra, con nào ra tức là nó không nhận trâu cái của tôi là vợ của nó. Nếu nớ không ra tức là nó tự nguyện ở lại. Vậy ông đừng cưỡng bức nó nhé.
Hai bên cam kết thoả thuận. Anh liền mở cổng cho ông phú hộ lùa trâu đực ra, nhưng chẳng con nào chịu ra, con nào cũng đang mê mệt quây quanh con trâu cái tơ của anh. Ông phú hộ thua đành ngậm bồ hòn chịu mất đàn trâu đực. Vậy nên anh chỏ có một con trâu cái mà nay có đàn trâu đầy chuồng. Đúng như lời nàng nhận định "Dại hay khôn tuỳ thuộc sự lý luận của con người". Từ đó người cha khen hai con đều xứng đôi, cho rằng :
- Trai kén vợ, gái kén chồng thật không uổng công.