6. Sự tích táo quân

Xưa có một người sinh được ba đứa con trai, sống với nhau rất thuận hoà. Tuy mỗi người con đều đã thành gia thất nhưng vẫn cùng nhau phụng dưỡng cha già.

Trước lúc lâm chung người cha gọi ba con đến trước mặt dặn rằng :

- Trước khi nhắm mắt cha rất yên lòng thấy các con biết thương yêu nhau. Các con đã hết lòng lo cho cha từ miếng ăn đến giấc ngủ, nay cha đã quá yếu, đó là lẽ trời. Nếu cha có nhắm mắt, các con hãy nhớ làm đúng theo lời cha dặn, các con hãy khiêng cha đi, khi nào sợi dây quàng quan tài đứt, thì các con đặt cha tại đó, dù ở trên đá hay dưới khe suối. Các con hãy nhớ kỹ mà làm đúng như vậy.

Ba người con trai cúi đầu vâng dạ. Người cha trăng trối vừa dứt lời thì tắt thở.

Ba người con làm đúng như lời cha dặn. Sau khi liệm kỹ, họ dùng dây quàng quan tài cẩn thận, rồi nhằm hướng tây mà khiêng đi. Ba anh em khiêng quan tài đi đã mấy hôm nhưng sợi dây vẫn chưa đứt. Một hôm, khi đi trên một tảng đá lớn thì bỗng nhiên sợi dây đứt. Lúc bấy giờ trời đã xế chiều. Ba anh em bèn hạ quan tài người cha xuống ngay trên tảng đá nọ. Người anh nói với hai em rằng :

- Chúng ta không thể nào đào huyệt trên tảng đá này được các em ạ. Bây giờ hai em hãy trở về nhà xem xét nhà cửa, vì ta đi đã lâu. Ta sẽ lần lượt thay phiên nhau túc trực, khi nào thì thể cha tiêu tán mới thôi.

Tối hôm ấy người anh cả chất củi, nổi lửa ngồi túc trực bên cạnh quan tài. Khoảng gà gáy canh đầu, chàng thấy mỏi, dựa lưng vào gốc cây thiu thiu ngủ. Bỗng chàng giật mình vì có tiếng rên to ngay dưới chỗ để quan tài, nơi chàng nằm cũng chuyển động mạnh. Chàng choàng dậy nhìn chiếc quan tài thì thấy tảng đá đã bị nứt một đường rộng, quan tài bị lún xuống đến nửa vào đường nứt ấy. Rồi chàng lại nghe tiếng rên than cầu cứu từ kẽ nứt dưới quan tài vọng lên:

- Ôi, ngột ngạt khó thở quá, ai làm ơn lôi dùm chiếc quan tài này lên, ta sẽ biếu một hũ vàng.

Chàng cả nghe vậy bèn hỏi lại rằng :

- Chẳng hay quái vật tên gì ? Hũ vàng ấy hiện ở đâu ? Nếu điều người vừa nói là đúng sự thật thì ta sẽ cứu cho.

Tiếng kêu cứu ấy liền trả lời :

- Ta chính là khổng long nằm tại chân núi này. Chiếc quan tài ai vừa đặt lên đây đã lọt vào miệng ta khi ta vặn mình ngáp. Vậy xin chàng hãy làm ơn kéo lên giúp, ta sẽ trả công hậu. Hũ vàng vừa nói ta chôn dưới gốc cây bồ đề ngay chân núi này về phía mặt trời mọc.

Nghe quái vật nói vậy chàng nửa tin nửa ngờ bèn lần đến chân núi, nơi con quái vật vừa chỉ, để xem hư thực ra làm sao. Bỗng mắt chàng hoa lên, một hũ vàng khối đầy ắp lộ quá nửa. Chàng vằn hũ vàng lên. Lúc ấy trời vừa rạng sáng.

Hôm sau đến lượt người em thứ hai. Anh cả dặn dò em kỹ rồi mang hũ vàng về. Tối hôm ấy người em thứ cũng làm đúng như lời người anh cả dặn. Chàng chất củi đốt lửa rồi ngồi cạnh quan tài cha. Và chàng cũng nghe có tiếng rên than cầu cứu của khổng long1. Rồi chàng được một hũ bạc mà khổng long mách là chôn ở phía tây gốc cây bồ đề.

Đến phiên người em út, chàng cũng đốt lửa, rồi ngồi dựa vào gốc cây đại thọ cạnh quan tài. Khoảng đầu canh tư, chàng đang thiu thiu ngủ thì nghe tiếng kêu rên từ dưới quan tài vọng lên:

- Xin chàng trai hãy làm ơn kéo chiếc quan tài này lên khỏi miệng ta, ta sẽ biếu một bầu linh dược2 cải tử hoàn sinh.

Nghe vậy chàng út lấy làm thắc mắc, tại sao quái vật không cho ta hũ vàng, hũ bạc như hai anh, mà lại chỉ cho một bầu nước thuốc. Nghĩ vậy chàng lên tiếng hỏi quái vật :

- Tại sao lại chỉ cho ta một bầu nước ? Nước ấy dùng để làm gì ? Cho ta biết ta sẽ cứu.

Con quái vật nói :

- Bầu linh dược ấy linh nghiệm lắm dùng để cải tử hoàn sinh. Người hay vật, dù mới chết hay chết lâu, chỉ cần đem nước thuốc vẩy qua thì sẽ sống lại.

Nghe thần khổng long nói vậy, chàng út bèn đến ngay cây bồ đề trèo lên xem thử. Chàng thấy nơi ngọn cây có một chiếc bầu nhỏ trong đựng đầy nước. Chàng vừa đem được bầu nước ấy xuống thì trời cũng vừa rạng sáng. Chàng định trở lại chỗ quan tài để vẩy nước thuốc cứu người cha, đồng thời cũng là xem thử sự linh nghiệm của thuốc. Nhưng khi trở lại thì không thấy chiếc quan tài đâu nữa, và nơi kẽ đá nứt cũng liền lại. Chàng út bèn xách bầu linh dược ra về.

Trên đường về chàng chú ý nhìn xem có con vật nào nằm chết ngang đường để thử xem nước có linh nghiệm không. Bỗng trước mặt có một con chó chết trương đã lâu ngày. Chàng bèn cho thử ngay, vẩy linh dược lần thứ nhất thì thấy da thịt chó liền lại. Vẩy lần thứ hai thì chó thở đều rồi mở mắt sống lại. Chàng út vô cùng mừng rỡ ôm bầu thuốc đi về nhà, và kể lại chuyện đã xẩy ra với hai người anh.

Từ khi có bầu linh dược, mỗi khi nghe tin có người chết ở đâu là chàng tìm tới. Việc chàng có tài cải tử hoàn sinh chẳng bao lâu đồn khắp xa gần.

Một hôm, trong lúc chàng đi vắng, một bọn côn đồ xông vào nhà lục soát. Bọn cướp tra khảo người vợ chàng, bắt nộp vàng bạc, Khi không thấy có gì chúng bèn mổ bụng vợ chàng, moi hết ruột gan vứt đi, rồi chuồn thẳng.

Chàng út trở về thấy người vợ hiền đã nằm chết trên vũng máu. Trong lúc đang nghĩ cách cứu sống người vợ, thì con chó trước kia từ ngoài chạy vào. Chàng gọi con chó lại và nói với nó:

- Này chó, trước kia mi đã chết, nhưng ta lại cứu sống cho mi. Nay vợ ta gặp nạn, bị bọn cướp lấy mất ruột gan, mi hãy vui lòng cho ta mượn tạm bộ lòng cho vợ ta, cứu xong vợ ta rồi ta sẽ lại hoàn sinh cho mi, được không ?

Con chó ngoe nguẩy đuôi bằng lòng. Chàng út mổ lấy bộ lòng của con chó đặt vào thi hài người vợ, rồi lấy linh dược vẩy lên khắp thân hình vợ. Bỗng chốc nàng cựa mình rồi mở mắt nhìn chàng vẻ ngơ ngác như vừa qua một giấc ngủ mê. Chàng ôm lấy vợ kể hết cho nàng nghe những việc đã qua. Sau đó chàng bảo vợ lấy miếng giẻ rách để bện làm ruột gan cho con chó. Chàng đem đoạn giẻ nhúng bùn non, rồi đặt vào bụng chó, dùng linh dược vẩy lên. Con chó sống lại.

Thấy chồng có thứ thuốc lạ, người vợ vô cùng ngạc nhiên và đâm ra tò mò.

Một hôm nhân lúc vắng chồng, nàng bèn lấy bầu linh dược ra, thò hai ngón tay vào bầu lấy nước bôi lên mặt. Nàng soi gương thấy mặt mình trở nên quái dị như mặt quỷ thì hoảng lên, bèn xách cả bầu linh dược trút hết khắp từ đầu đến chân.

Thật kỳ lạ, khi soi lại mình, nàng như không nhận ra mình nữa. Tóc dài chấm gót, nước da trắng như ngọc, mịn màng hồng hào. Nàng xinh đẹp tựa như tiên nữ giáng trần. Sự hoá thân cực kỳ xinh đẹp của nàng làm cho người chồng khi trở về cũng hết sức ngạc nhiên, ngơ ngác.

Thấy chồng nhìn mình không biết chớp mắt, nàng mỉm cười, rồi nhỏ nhẻ kể lại cho chàng nghe về sự lỡ lầm của mình, và mong chàng tha thứ.

Chàng út hết sức vui mừng khi thấy người vợ trở nên xinh đẹp tuyệt vời như vậy. Nhưng nghĩ lại tiếc linh dược, nên chàng đem trồng vào nơi có nước thuốc một khóm hành và một cây quế.

Chưa đầy tuần trăng cây quế đã cao một thước rưỡi, bụi hành cao hơn hai thước.

Tin người vợ chàng út có sắc đẹp tuyệt trần đến tai vua. Nhà vua liền cho quân đến bắt nàng về cung làm vợ. Hai vợ chồng rất mực thương nhau nhưng không dám cãi lệnh vua. Hai người ngậm ngùi chia ly, hẹn ngày đoàn tụ.

Thế rồi, một hôm đang lúc thẫn thờ nhớ vợ, chàng út nghĩ được một kế hay. Chàng nhổ hết bụi hành và cây quế bỏ vào hai cái thúng, rồi gánh đi. Đến ngoài cổng thành nhà vua chàng rao to:

- Ai mua hành hai thước, quế một thước rưỡi không ?

Cứ thế chàng rao đi rao lại ngày một to hơn.

Riêng về người vợ chàng út từ khi bị bắt về kinh thì tự nhiên cấm khẩu. Nhà vua đã cho mời các lương y cao tay đến chữa chạy nhưng đều không khỏi. Nhà vua cho bày mọi trò tiêu khiển nhưng cũng đều vô hiệu. Vua đã ra lệnh ban thường rất hậu cho những ai có tài chữa khỏi bệnh cho nàng. Nhưng mọi người đều bó tay.

Bỗng nghe có tiếng rao hàng lạ lọt vào cung thất, nàng định tâm nghe kỹ. Rồi nàng vui sướng gọi một nàng hầu đứng gần đó đến, bảo nó xuống lầu, mời người rao hàng nọ đem hàng vào cho nàng mua. Vừa nghe tiếng nàng thốt ra, nhà vua đã cho dẫn chàng đến. Nhà vua cho đuổi hết quân hầu ra ngoài rồi bắt chàng đổi quần áo rách rưới cho mình. Nhà vua muốn chính mình từ nay sẽ làm cho nàng được khuây khoả để chịu làm vợ làm chồng với mình.

Sau khi mặc xong bộ cẩm bào, đội xong hia mão của nhà vua vừa đổi, chưa kịp để cho tên vua tham dâm sắc làm trò mua vui cho nàng, thì chàng út đã ra lệnh cho quân lính bắt trói hắn lại, và truyền lệnh nổi lửa hoả thiêu ngay.

Thấy có lửa hoả thiêu dưới lầu, người vợ chàng út tưởng là nhà vua đã truyền lệnh thiêu sống chồng mình nên từ trên lầu nhảy xuống để cùng được chết chung với chồng trên giàn hoả. Chàng út khi thấy vợ mình quyên sinh theo vua thì cho rằng nàng đã bội nghĩa, nên cũng huỷ thân cho xong, nghi vậy chàng bèn nhảy vào đống lửa tự thiêu.

Khi lửa tàn, bá quan trong triều bàn nhau định lập đền thờ vua và hoàng hậu nhưng không làm cách nào để phân biệt được đâu là sọ vua, nên đành cho lập đền thờ chung, và ban lệnh cho bàn dân từ nay muốn đốt lửa bắc kiềng phải dùng ba hòn đá chụm lại, tựa như ba cái đầu của ba người đã chết thiêu chung vậy. Đó là sự tích táo quân. Cũng từ đó có câu ca dao :

Thế rồi các cụ già từ đời này sang đời khác, thường kể chuyện cho con cháu nghe, sở dĩ con chó mỗi khi nghe có tiếng chân người giẫm trên đất thì nó sủa, vì gây động thổ là động đến tâm nó vậy.